İnsanların ilk dəfə danışmağı öyrəndiyi tarix AÇIQLANDI

Uzun müddət hesab olunurdu ki, insan nitqi ilk mədəni artefaktların yaranması ilə eyni dövrdə meydana gəlib. Lakin yeni araşdırmalar göstərir ki, dil düşündüyümüzdən daha qədimdir.

Lent.az xarici mediaya istinadən xəbər verir ki, Afrikanın müxtəlif bölgələrindəki mağara və qaya sığınacaqlarında arxeoloqlar deşik açılmış dəniz qabıqları, oyma naxışlı oxra parçaları və diqqətlə hazırlanmış daş alətlər aşkar ediblər.

Bu əşyalar planlaşdırmanı, ortaq mənaları və sosial qaydaları göstərir ki, bunların izah edilməsi və yadda saxlanması üçün ünsiyyət lazım idi.

Bu tapıntılar bir vaxtlar açıq landşaftlarda və qaranlıq sığınacaqlarda baş verən söhbətlərə işarə edir. Lakin bu kəşflərin heç biri həmin ünsiyyətlərin səslərini və ya sözlərin arxasında duran dil quruluşunu qoruyub saxlamayıb. Onilliklər ərzində tədqiqatçılar Homo sapiens-in insan dilinə xas tam danışıq qabiliyyətini ilk dəfə nə vaxt əldə etdiyini müəyyən etməyə çalışıblar.

Yeni artefaktların tapılması ilə bu barədə fərqli ehtimallar irəli sürülürdü. Xüsusilə erkən simvolik davranışlarla bağlı tapıntılar bəzi alimləri nitqin təxminən 50 min il əvvəl yaranması fikrinə gətirib çıxarmışdı. Digərləri isə onun köklərinin daha qədim dövrlərə getdiyini düşünürdülər.

Bu sahədə əsas problem sübutların azlığı idi. Danışıq dili fosilləşmir, qrammatika isə daş üzərində iz qoymur. Fosil sümüklər anatomiya haqqında məlumat verə bilər, lakin strukturlaşdırılmış sintaksisin və ya çevik söz ehtiyatının mövcudluğunu sübut edə bilməz. Yazılı mənbələr olmadığı üçün bu mövzuda zaman çərçivəsi uzun müddət mübahisəli qalıb.

Yeni genetik araşdırma

İndi isə genom üzərində aparılan yeni tədqiqat bu zaman çərçivəsinə yenidən baxmağa imkan verib. Alimlər artefaktlara və skelet qalıqlarına deyil, DNT-dəki qanunauyğunluqlara diqqət yetirərək dil üçün zəruri olan bioloji əsasın nə vaxt formalaşdığını araşdırıblar. Araşdırmanın nəticələrinə görə, bu qabiliyyət ən azı 135 min il əvvələ gedib çıxır.

Populyasiyaların bölünməsi genetik saat kimi

Araşdırma Massaçusets Texnologiya İnstitutundan alim Sigeru Miyagavanın rəhbərliyi ilə aparılıb. Araşdırma qrupu müasir insanların erkən qrupları arasında baş vermiş ilk böyük populyasiya ayrılmasına diqqət yetirib. Genetik analiz göstərir ki, bu ayrılma təxminən 135 min il əvvəl Afrikada baş verib.

Populyasiyalar ayrıldıqda onların genetik materialı zaman keçdikcə fərqlənməyə başlayır. Nəsillər boyu mutasiyalar toplanır və insanın genetik şəcərəsində fərqli qollar yaradır.

Bu halda genom məlumatları göstərir ki, "Homo sapiens"in erkən qrupları həmin dövrdə artıq müxtəlif qollara ayrılmışdı. Bu qruplar sonradan fərqli bölgələrə yayılaraq özünəməxsus mədəni ənənələr formalaşdırıblar.

Buna baxmayaraq, bu gün mövcud olan bütün insan cəmiyyətləri eyni əsas dil qabiliyyətinə malikdir. Bütün icmalar qrammatikanı məna ilə birləşdirən strukturlaşdırılmış dil sistemlərindən istifadə edir. Heç bir məlum insan populyasiyası mürəkkəb nitq üçün zəruri olan idrak əsasından məhrum deyil. Məhz bu universallıq tədqiqatçıların əsas arqumentini təşkil edir.

Əgər erkən populyasiyalar 135 min il əvvəl ayrılıbsa və onların bütün nəsilləri bu qabiliyyətə malikdirsə, deməli, dil üçün zəruri bioloji struktur həmin ayrılmadan əvvəl mövcud olub. Əks halda, populyasiyalardan ən azı biri fərqli ünsiyyət sistemi inkişaf etdirərdi. Buna görə də tədqiqat dil qabiliyyətinin yaranması üçün minimum həddi 135 min il əvvəl kimi müəyyən edir.

Biologiya ilə mədəniyyət arasındakı fərq

Tədqiqat müəllifləri mədəni artefaktlarla insan beyninin daxili idrak mexanizmləri arasında fərq qoyurlar. Araşdırma qrammatika qaydalarını sözlərin mənası ilə birləşdirməyə imkan verən bioloji baza üzərində fokuslanıb. Məhz bu xüsusiyyət insanlara məhdud sayda elementdən istifadə edərək saysız-hesabsız ifadələr yaratmağa imkan verir və insan ünsiyyətini heyvanların siqnal sistemlərindən fərqləndirir.

Miyagavanın sözlərinə görə, iyerarxik qrammatika ilə leksikanın çevik birləşməsi insan növünə xas olan irsi xüsusiyyətdir. Alimlər qədim insanların bizim kimi danışdığını iddia etmir və onların səslərini bərpa etməyə çalışmırlar. Onlar sadəcə göstərirlər ki, nitq üçün lazım olan idrak strukturu artıq 135 min il əvvəl mövcud idi. Bu isə vacib məqamdır, çünki bioloji potensial bəzən ilk maddi simvollar yaranmazdan çox əvvəl formalaşa bilər.

Arxeoloji sübutlar daha gec ortaya çıxıb

Simvolik artefaktların, məsələn, oyma naxışlı oxra və Blombos mağarasından tapılan dəniz qabıqlarının geniş yayılması təxminən 100 min il əvvələ təsadüf edir. Bu tapıntılar mürəkkəb ünsiyyətin yalnız dolayı sübutları hesab olunur. Genetik qiymətləndirmə (135 min il) ilə arxeoloji tapıntılar (təxminən 100 min il) arasındakı fərq göstərir ki, danışıq üçün bioloji hazırlıq maddi mədəniyyətin geniş yayılmasından daha əvvəl mövcud olub.

Əvvəllər dilin yaranması təxminən 50 min il əvvəl baş vermiş mədəni inkişafla əlaqələndirilirdi. Lakin yeni araşdırma DNT məlumatlarına və qədim populyasiyaların ayrılma dövrlərinə əsaslanaraq bu tarixi daha da qədim dövrlərə aparır. Genetik fərqlənmələrə əsasən alimlər belə nəticəyə gəliblər ki, strukturlaşdırılmış nitq üçün əsas Homo sapiens-də ən azı 135 min il əvvəl mövcud olub.