İran niyə hədəfdədir? Böyük geosiyasi planın PƏRDƏARXASI

ABŞ və İsrailin İrana təzyiqini yalnız nüvə proqramı, raket potensialı və ya İsrailin təhlükəsizliyi prizmasından izah etmək reallığı şüurlu şəkildə sadələşdirmək deməkdir. Əslində isə burada söhbət daha genişmiqyaslı bir layihədən gedir. Məqsəd Yaxın Şərqin güc arxitekturasını yenidən formalaşdırmaq, onu Çinin qlobal miqyasda cilovlanması, Rusiyaya təzyiq və Avrasiyanın əsas enerji-logistika damarlarına nəzarətin bərpası kimi strateji xəttə inteqrasiya etməkdir. Məhz bu kontekstdə şərti olaraq "Yaxın Şərq NATO-su" adlandırıla biləcək konsepsiya ortaya çıxır.

Son on iki ilə ayrı-ayrı böhranlar silsiləsi kimi yox, bir-biri ilə bağlı qərarlar zənciri kimi baxsaq, daha bütöv mənzərə yaranır. 2013-cü ildə Pekin "Bir kəmər, bir yol" təşəbbüsünü irəli sürdü. Bu layihə sadəcə iqtisadi proqram deyildi, yeni Avrasiya balansının infrastruktur bazası kimi düşünülmüşdü. Onun əsas dəhlizlərindən biri Pakistan, İran və Türkiyə üzərindən Avropaya uzanmalı idi. Vaşinqton üçün bu, təkcə Çinin təsirinin artması demək deyildi, həm də ABŞ-ın ənənəvi üstünlük saxladığı dəniz marşrutlarına alternativ quru yollarının formalaşması anlamına gəlirdi. Bu fonda Yaxın Şərq "sonsuz müharibələr məkanı" statusundan çıxaraq yenidən qlobal geoiqtisadiyyatın açar nöqtəsinə çevrilirdi.

2014-cü ildə Ukrayna böhranı ilə Rusiya və Qərb arasında uzunmüddətli qarşıdurma mərhələsi başladı. 2015-ci ildə isə Barak Obama administrasiyası İranla nüvə sazişini irəli apardı. Formal olaraq bu saziş İranın nüvə proqramını məhdudlaşdırmağa yönəlmişdi. Lakin faktiki olaraq onun daha geniş funksiyası vardı: İranı idarəolunan məhdudiyyətlər sisteminə daxil etmək, onu tam müstəqil güc mərkəzinə çevrilməkdən çəkindirmək və eyni zamanda ABŞ üçün əlverişli konfiqurasiyada qismən normallaşma imkanını açıq saxlamaq.

Məntiq aydın idi: Yaxın Şərqdə gərginliyi azaltmaq və əsas rəqib olan Çinə fokuslanmaq. Məhz buna görə Obama dövründə Vaşinqton Tehranla münasibətləri yumşaltmağa çalışırdı, baxmayaraq ki, bu, İsrail və Körfəz monarxiyalarının narazılığına səbəb olurdu.

Ancaq bu konstruksiya gözlənildiyi kimi işləmədi. ABŞ idarəolunan balans əvəzinə əks effekt aldı: Rusiya, Çin və İran arasında yaxınlaşma sürətləndi. 2022-ci ildən sonra bu tendensiya daha da aydın göründü. Vaşinqton üçün Ukrayna ətrafındakı müharibə və Yaxın Şərqdəki eskalasiya artıq ayrı-ayrı böhranlar kimi deyil, vahid qarşıdurma qövsünün hissələri kimi qəbul olunmağa başladı. Beləliklə, Yaxın Şərq ABŞ üçün periferiyadan çıxaraq Çinə təzyiq üçün strateji düyünə çevrildi.

Bu yanaşma ABŞ Mərkəzi Komandanlığının strategiyasında açıq şəkildə hiss olunur. Şərqi Aralıq dənizindən Hörmüz boğazına qədər uzanan məkan üzərində nəzarət qlobal enerji sisteminin sinir mərkəzinə nəzarət deməkdir. Bu dəhlizi izləyən və idarə edən aktor təkcə regiona yox, bütün dünya iqtisadiyyatına təsir imkanları əldə edir.

2023-cü il 7 oktyabr hadisələrindən sonra Vaşinqtonun kursunda nəzərəçarpacaq korrektələr başladı. Artıq məsələ yalnız İsrailə dəstək deyildi. İranın regional təsir şəbəkəsinin mərhələli şəkildə zəiflədilməsi gündəmə gəldi. İlk zərbə Qəzzada proiran seqmentə yönəldi. Ardınca Livanda "Hizbullah"ın zəiflədilməsi xətti ön plana çıxdı. Paralel olaraq İranın özünə qarşı təzyiq artdı. 2024-cü il aprelin 1-də Dəməşqdə İran konsulluğuna zərbə kölgə müharibəsindən açıq qarşıdurmaya keçidin simvolu oldu.

Sonrakı hadisələr göstərdi ki, Tehran artıq sadəcə böhranın iştirakçısı deyil, onun əsas mərkəzi kimi qəbul olunur. 2025-ci ilin iyununda İsrailin İrana zərbəsi yeni mərhələ açdı: nüvə obyektləri, hərbi rəhbərlik və infrastruktur hədəfə alındı. Bu, artıq uzaqdan çəkindirmə siyasəti yox, "qırmızı xətlərin" ləğv olunduğunu göstərən siqnal idi.

2026-cı ilin 28 fevralında baş verən yeni eskalasiya isə vəziyyətin daha təhlükəli fazaya keçdiyini təsdiqlədi. Münaqişə artıq lokal zərbələr çərçivəsindən çıxaraq enerji, logistika və regional təhlükəsizlik sistemlərinə toxundu. Hörmüz boğazının taleyi yenidən qlobal gündəliyin mərkəzinə gəldi.

Buradan əsas nəticə çıxır: İran ABŞ üçün artıq yalnız nüvə problemi deyil. O, Çin, Rusiya və İran maraqlarının kəsişdiyi alternativ Avrasiya modelinin əsas düyünüdür. Bu düyün zəiflədilərsə, Vaşinqton bir neçə strateji üstünlük qazanır.

Birincisi, Rusiya-Çin-İran xətti zəiflədilir. Bu, formal ittifaq olmasa da, enerji, sanksiyalardan yayınma, hərbi texnologiyalar və logistika sahəsində real əməkdaşlıq platformasıdır və ABŞ-ın qlobal üstünlüyünə meydan oxuyur.

İkincisi, ABŞ yeni təhlükəsizlik konturu yarada bilər. İsrail, Körfəz ölkələri və digər müttəfiqlər arasında vahid hərbi-siyasi şəbəkə formalaşdırmaq ideyası məhz buradan doğur. Bu, klassik NATO modeli olmasa da, mahiyyətcə ABŞ rəhbərliyində anti-İran blokudur. Bu sistemdə İsrail texnoloji zərbə mərkəzi, Körfəz ölkələri maliyyə və logistika dayağı, ABŞ isə əsas koordinasiyaedici qüvvə rolunu oynayır.

Üçüncüsü, İrana təzyiq eyni zamanda Çinə təzyiqdir. Çin böyük sənaye gücüdür, lakin enerji baxımından xarici mənbələrdən ciddi asılıdır. Bu resursların mühüm hissəsi Yaxın Şərqdən gəlir və ABŞ-ın nəzarət imkanlarının yüksək olduğu marşrutlardan keçir. Deməli, İran neftinə zərbə Çin iqtisadiyyatına dolayı zərbə deməkdir.

Bununla belə, Vaşinqtonun məqsədi İran dövlətinin tam çökməsi deyil. ABŞ anlayır ki, belə bir ssenari nəzarətsiz xaosa, etnik qarşıdurmalara və region boyu domino effektinə səbəb ola bilər. Bu isə Qafqazdan tutmuş Əfqanıstana qədər geniş bir coğrafiyanı sarsıda bilər.

Daha real görünən strategiya İranın sistemli şəkildə zəiflədilməsidir: onun hərbi potensialının, regional müttəfiqlərinin, iqtisadi resurslarının və diplomatik imkanlarının tədricən aşındırılması. Məqsəd ani çöküş yox, uzunmüddətli tükəndirmədir.

Bu baxımdan, bugünkü Yaxın Şərq böhranı təsadüfi hadisələr silsiləsi deyil. Bu, böyük geosiyasi yenidənqurma prosesinin tərkib hissəsidir. ABŞ regionu yenidən öz təsir dairəsinə qaytarmağa çalışır.

İranın hədəfə çevrilməsinin səbəbi də budur. O, təkcə İsrailin rəqibi və ya nüvə proqramına malik ölkə deyil. İran Avrasiyanın enerji, logistika və siyasi xəritəsində əsas kəsişmə nöqtəsidir. Çinlə Yaxın Şərq və Avropa arasında potensial marşrutlar buradan keçir. Regiondakı təsir kanallarının böyük hissəsi məhz Tehran üzərindən formalaşır.

Bu səbəbdən Tehran ətrafında mübarizə əslində daha geniş məzmun daşıyır. Bu, Aralıq dənizindən Hind okeanına qədər uzanan məkanın gələcək güc balansı uğrunda mübarizədir. "Üçüncü məqsəd" artıq publisistik şişirtmə deyil, real strategiyanın təsviridir: Avrasiyanın alternativ güc konstruksiyasını sarsıtmaq, ABŞ-ın regiondakı arbitrlik rolunu bərpa etmək və İran ətrafında yeni, formal olaraq koalisiya, mahiyyətcə isə Amerika dominantlıq sistemi qurmaq.

Milli.Az