İran türk cümhuriyyətinə çevrilir?

İran İslam Respublikası İran Türk Cümhuriyyəti ola bilərmi? Sosial mediada bu məsələ geniş müzakirə olunur. Təbrizdə belə bir təşəbbüsə böyük dəstəyin olduğu barədə də iddialar səslənir. İranın gələcəyinin Türk Cümhuriyyəti modeli əsasında müzakirəyə çıxarılması Yaxın Şərqin geosiyasi arxitekturasına təsir göstərə biləcək mövzulardandır. Təbrizdə səsləndiyi iddia edilən belə fikirlərin siyasi dəstək qazanacağı təqdirdə dövlətçilik və regional güc balansı baxımından yeni vəziyyət yarana bilər.

İranın türk tarixi dərin köklərə malikdir. Səfəvilərdən Qacarlaradək türk mənşəli sülalələr bu dövlətin siyasi tarixində idarəedici rol oynayıblar. Bu gün də ölkədə böyük türk əhalisi yaşayır. Qeyri-rəsmi mənbələrdə İrandakı türklərin sayının 50 milyona yaxın olduğu göstərilir.

Belə bir dəyişikliyin xarici güclər tərəfindən necə qarşılanacağı da məsələnin vacib tərəflərindəndir.

Rusiya üçün əsas məsələ mümkün dəyişikliyin Moskvanın regional maraqlarına necə təsir göstərəcəyi ola bilər. Türk kimliyini önə çıxaran və Türk dünyası ilə strateji inteqrasiyanı genişləndirən İran Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı təsir imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Belə bir ssenaridə Moskvanın həm yeni reallığa uyğunlaşmağa, həm də öz geosiyasi mövqelərini qorumağa çalışacağı ehtimal olunur.

ABŞ-ın mövqeyi İranın xarici siyasət kursunun, nüvə proqramının və təhlükəsizlik siyasətinin necə dəyişəcəyindən asılı olacaq. Dünyəvi və Qərblə münasibətləri normallaşdıran bir hakimiyyət Vaşinqton üçün yeni diplomatik imkanlar yarada bilər.

Çin üçün isə əsas məsələlər enerji təhlükəsizliyi, tranzit dəhlizləri, strateji tərəfdaşlıq və iqtisadi sabitlikdir. Pekinin ideoloji şüarlardan daha çox ticarət yollarının qorunmasına və regional qarşıdurmaların qarşısının alınmasına üstünlük verəcəyi gözlənilir.

İranın Türk Cümhuriyyəti modelinə keçməsi və gələcəkdə Türk Dövlətləri Təşkilatına (TDT) qoşulması Türk dünyasının geosiyasi çəkisini artıra bilər. Xəzər hövzəsi, Orta Dəhliz, enerji marşrutları və Şərq–Qərb ticarət əlaqələri ortaq strateji müzakirələrin mövzusuna çevrilə bilər.

Lakin TDT-yə üzvlük siyasi iradə, üzv dövlətlərin razılığı və təşkilatın prosedurlarına uyğun qərarlar tələb edir. Burada əsas məsələ İranın siyasi kimliyinin və güc mərkəzinin mümkün dəyişməsidir. Təbrizdən gəldiyi bildirilən çağırışlar ümumölkə miqyasında siyasi iradəyə çevriləcəyi halda, bunun nəticələri Tehranla yanaşı, Ankara, Bakı, Moskva, Vaşinqton və Pekin üçün də əhəmiyyət daşıyacaq.

Bəzi analitiklər hesab edirlər ki, yeni dünya düzəninin formalaşdığı indiki dövrdə belə bir dəyişiklik İranın mövcud çətinliklərdən çıxışına kömək edə bilər. Ölkədə dünyəviliyə dəstək verən vətəndaşlar da var.

İran gələcəkdə belə bir addım atarsa və TDT-yə üzvlük üçün müraciət edərsə, bu proses onun üçün yeni imkanlar yarada bilər. İran ərazisi, əhalisi və təbii resursları baxımından təşkilatda aparıcı yerlərdən birini tuta bilər. Öz növbəsində, TDT-nin də mövqeləri güclənər.

Əlbəttə, bu, asan proses deyil. İranda mühafizəkar qüvvələrin belə bir dəyişikliyə qarşı çıxacağı gözləniləndir. Bununla belə, ölkənin gələcəyi və regional əməkdaşlıqla bağlı müxtəlif ssenarilər müzakirə mövzusu olaraq qalır.

Sevinc MƏHƏRRƏMOVA