İrana zərbə və əks zərbə RAKURS

Hələ Tramp birinci dəfə hakimiyyətə gələndə İranın nüvə proqramı ətrafında gedən danışıqlardan imtina etmişdi. Amma qəsa hakimiyyəti ona Tehrana qarşı niyyətlərini həyata keçirməyə imkan verməmişdi. Bu dəfə isə ABŞ-ın yeni prezidenti deyəsən İrana həqiqətən başağrısı olacaq. Seşkiqabağı debatlarından tutmuş, fərqli tribunalara qədər Trampın çıxışlarında İran mövzusu ilk cümlələrdən başlayıb. Məsələ bundadır ki, ABŞ-İsrail cütlüyünün endirəcəyi hava zərbələrindən narahat olan təkcə Tehran deyil, həm də İranın qonşularıdır.

Səudiyyə Ərəbistanının müdafiə naziri şahzadə Xalid bin Salman ABŞ-a səfər edib. Danışıqların mövzularından biri regional təhlükəsizlik olub. Yaxın Şərqdə Vaşinqtonun tezliklə İsrailin İranın nüvə obyektlərinə qarşı əməliyyatına sanksiya qoyacağına dair qorxular var ki, bu da yeni eskalasiya dövrünə səbəb olacaq. Tehran açıq şəkildə deyir ki, onun nüvə infrastrukturuna birbaşa hücum regional paytaxtlara ağrılı təsir göstərəcək. 2023-cü ildə İranla diplomatik münasibətləri bərpa edən Səudiyyə tərəfi, deyəsən, qarşıdurmada qalmaqdan qorxur.

Səudiyyə Ərəbistanının müdafiə nazirini Pentaqon rəhbəri Pit Heqset qəbul edib. ABŞ hərbi departamentinin rəhbəri açıq şəkildə bildirib ki, İran bu həftələrdə danışıqların gündəminin mərkəzindədir. İslam Respublikası Yaxın Şərqdə "böyük narahatlıq doğurur". Lakin o, təhlükənin konkret hansı aspektlərinin müzakirə edildiyini açıqlamayıb. Nazirlərin görüşünün digər mövzusu ABŞ və onun ərəb müttəfiqi arasında ikitərəfli münasibətlərin inkişafı olub. “Biz güc vasitəsilə sülhə nail olacağıq və Amerikanı birinci yerə qoyacağıq. Lakin bu, tərəfdaşlıq münasibətlərinə məhəl qoymamaq demək deyil”, - Heqset danışıqların qapalı hissəsi başlamazdan əvvəl vurğulayıb.

Cozef Baydenin prezidentliyi sönən kimi, ABŞ kəşfiyyat agentlikləri İsrailin İranın nüvə infrastrukturuna “əhəmiyyətli” zərbələr endirməyi nəzərdən keçirdiyinə dair kəşfiyyat məlumatları toplayıb. Yəhudi dövləti əmindir ki, indi ən əlverişli məqamdır: Tehran, bu hesablamalara görə, israillilərin birbaşa hücumlarından sonra hələ də öz hava hücumundan müdafiə sistemini bərpa edə bilməyib. Amerika kəşfiyyat orqanı düşünür ki, Baş nazir Benyamin Netanyahu hökuməti hazırkı prezident Donald Trampın administrasiyasına zorakı ssenarini dəstəkləmək üçün təzyiq göstərmək istəyəcək. Kəşfiyyat agentlikləri hesab edir ki, Tramp Baydendən fərqli olaraq, İsrailin arqumentlərini daha çox qəbul edir.

“The Telegraph”ın fevralın 25-də mənbələrə istinadən verdiyi məlumata görə, İran ABŞ-ın hücuma “qoşula biləcəyindən” ciddi şəkildə ehtiyat edir. Nəşrin yazdığına görə, İslam Respublikası nüvə obyektlərini gücləndirmək üçün mühüm addımlar atır. “Onlar sadəcə hücumu gözləyirlər, hər gecə bunu gözləyirlər və hamı yüksək hazırlıq vəziyyətindədir – hətta heç kimin bilmədiyi yerlərdə belə”, – mənbə The Telegraph-a bildirib. “Nüvə obyektlərinin gücləndirilməsi üzrə işlər uzun illərdir davam edir, lakin son bir ildə bu, intensivləşib... Bir neçə əlavə hava hücumundan müdafiə qurğuları yerləşdirilib, lakin iranlılar başa düşürlər ki, genişmiqyaslı hücum zamanı bu vasitələr təsirsiz ola bilər”.

Tramp açıq şəkildə İranla bu ölkənin nüvə sənayesini məhdudlaşdıracaq və hərbi riskləri azaldacaq yeni nüvə sazişində israr edir. Artıq 2015-ci il nüvə sazişinin, Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planının (JCPOA) bərpasından söhbət getmir. Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (MAQATE) baş direktoru Rafael Qrossinin bu yaxınlarda bildirdiyi kimi, JCPOA “boş qabıqdır”. “Mən heç kimin JCPOA-nın bu nöqtədə hər hansı bir rol oynadığına inandığını düşünmürəm. Bu müqavilənin müəyyən müddətə davam etməsi nəzərdə tutulurdu. İndi, onun üstünlükləri və mənfi cəhətləri haqqında nə düşündüyünüzə baxmayaraq, texnoloji baxımdan o, tamamilə yerindən tərpəndi”, - Qrossi izah edib.

MAQATE direktorunun aydınlaşdırdığı kimi, JCPOA mətnində köhnəlmiş məlumatlar var. Bu, hətta hazırda İranın istifadə etdiyi sentrifuqa növlərinə də aiddir. Bununla belə, Qrossinin sözlərinə görə, danışıqlar prosesində, o, yenidən başlasa, “JCPOA-nın fəlsəfəsi davam etdirilə bilər”. O, öz növbəsində, İranın “mükafat müqabilində fəaliyyətlərini” məhdudlaşdırmağı təklif edir.

Amerikanın “Al-Monitor” nəşrinə mənbələr bildiriblər ki, İranın yeni saziş layihəsini mümkün rədd etməsi ABŞ və İsraili əməliyyat keçirməyə təhrik edəcək. Belə olan halda Tramp administrasiyası yəhudi dövlətinə lazım olan bütün ağır bomba növlərini təhvil verəcək, həmçinin İsrail hərbi hava qüvvələrinə yardım göstərəcək. Ayrı-ayrılıqda, Al-Monitor mənbələri qeyd edir ki, ABŞ öz növbəsində İranı bərpa etmək imkanından məhrum etmək üçün onu dənizdən blokadaya almağa çalışacaq. “Bu şəraitdə cəhənnəmin qapıları İran üçün açılacaq, amma indi realdır. Tramp Netanyahuya icazə verəcək. Amerikalılar özləri də boş oturmayacaqlar, lakin uğurlu hücum üçün lazım olan hər şeydə İsrailə kömək edəcəklər”, - mənbələr “Al-Monitor”a bildiriblər.

Bununla belə, Tehran açıq şəkildə əmin edir ki, istənilən hücumu dəf edə biləcəklər. Belə ki, “Böyük Peyğəmbər 19” təlimlərinin açılış mərasimində çıxış edən İran Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi, general-leytenant Məhəmməd Baqiri bildirib ki, İslam Respublikasının hava hücumundan müdafiə sistemi hazırda döyüş hazırlığının “pik nöqtəsində”dir. Hərbi komandir İsrailin 2024-cü ilin oktyabrında baş vermiş "Tövbə günləri" əməliyyatına istinad edərək, "Ona dəyən cüzi ziyan tamamilə bərpa edilib" deyib. Bu, təkcə raketlər və döyüş pilotsuz təyyarələri istehsal edən yerli zavodları zəiflətmək deyil, həm də əsas obyektləri əhatə edən hava hücumundan müdafiə sistemlərini zəiflətmək məqsədi daşıyırdı.

“Əgər İranın təhlükəsizliyi təhdid edilərsə, o zaman bütün regionun təhlükəsizliyi, qeyri-sabitliyi yaradanlar və onların regional müttəfiqləri təhdid ediləcək”, - Baqiri təlimlər zamanı vurğulayıb. O, cavab zərbələri zamanı hansı regional oyunçuların hədəfə alına biləcəyini dəqiqləşdirməyib, lakin o izah edib ki, Tehran İsrail qırıcılarının təchizatında və əməliyyat planlaşdırmasında iştirak edən hər kəsi günahkar hesab edəcək. Tehrana müxalif telekanalların bildirdiyinə görə, ilk dəfədir ki, İran hərbi rəhbərləri tərəfindən belə bir təhdid edilir.

Bu vəziyyətdə Səudiyyə Ərəbistanı hətta öz platformasında ABŞ və İran arasında danışıqlara ev sahibliyi etməyə və təşkil etməyə hazır olduğunu bildirib. Aydındır ki, özlərini və bütün Yaxın Şərqi yaxınlaşan böyük müharibədən xilas etmək üçün.

V.VƏLİYEV