İranın bulud toxumlama əməliyyatı: Region ölkələri quraqlıqla mübarizədə fərqli üsulları sınaqdan keçirir

İran hazırda son onilliklərin ən ciddi quraqlıq dövrünü yaşayır. Yağıntıların uzunmüddətli orta göstəricidən kəskin şəkildə azalması ölkənin su ehtiyatlarında böhrana səbəb olub və bu vəziyyət hökuməti fövqəladə tədbirlər görməyə məcbur edir. Rəsmi qurumlar Urmiya gölü hövzəsində bulud toxumlama əməliyyatlarına başlayıb. Təyyarələr vasitəsilə buludlara gümüş və ya kalium yodid kimi kimyəvi maddələrin səpilməsi yağışın süni şəkildə induksiya edilməsinə xidmət edir.

Bu texnologiya dünyada yeni olmasa da, İran kimi böyük, müxtəlif iqlim zonalarına malik ölkə üçün tətbiqi geniş müzakirələr doğurur. Əmirliklər kimi ölkələr uzun illərdir eyni metoddan istifadə edir, lakin İran üçün bulud toxumlama həm iqlim böhranının dərinliyini göstərir, həm də mövcud idarəetmə problemlərinə işarə edir.

Meteorologiya Təşkilatının məlumatına görə, ölkə bu il “son 50 ilin ən quraq payızını” yaşayır. Quraqlıq nəticəsində əkinçilik, içməli su təminatı və sənaye sektoru böyük təsirlərə məruz qalıb. Hökumət artıq həddindən artıq su istehlak edən ev təsərrüfatlarının və müəssisələrin cərimələnməsini planlaşdırır. Bu, problemə yalnız texnoloji deyil, həm də inzibati yanaşmanın tətbiq olunduğunu göstərir.

Sosial mühit də vəziyyətin ağırlığını əks etdirir. Tehranda yüzlərlə insan yağış duası etmək üçün məscidlərin yaxınlığında toplaşıb. Eyni zamanda, ölkənin qərb bölgələrində ilk yağıntıların qeydə alınması və Tehranın şimalındakı kurortda qarın düşməsi müəyyən ümid yaradır.

İranın yaşadığı quraqlıq problemi region miqyasında tək hadisə deyil. Qlobal iqlim dəyişikliyi Cənubi Qafqazı da ciddi təsir altına salıb və Azərbaycan da son illərdə yağıntıların azalması, su ehtiyatlarının tükənməsi və çay axımlarının zəifləməsi ilə üz-üzə qalıb. Lakin iki ölkənin vəziyyəti və yanaşmaları bir sıra məqamlarda fərqlənir:

Su ehtiyatlarının struktur fərqi - İran geniş əraziyə malik olsa da, su ehtiyatlarının böyük hissəsi qeyri-bərabər paylanıb. Bir çox bölgələrdə su stressi həddindən artıq yüksəlib. Urmiya gölü kimi ekosistemlərin tənəzzülü bu problemin nəticəsidir. Azərbaycanda isə su ehtiyatlarının böyük hissəsini transsərhəd çaylardan alır. Bu isə suyun idarə edilməsini həm daxili, həm də regional əməkdaşlıq səviyyəsində mürəkkəbləşdirir.

Texnoloji yanaşma - İran artıq bulud toxumlama kimi süni yağış texnologiyalarından geniş istifadə etməyə başlayıb. Bu, vəziyyətin kritik həddə çatdığını göstərir. Azərbaycan isə hazırda bulud toxumlama texnologiyasını tətbiq etmir. Su qıtlığının azaldılması üçün əsas fokus su anbarlarının tikintisi, meliorativ tədbirlər, su itkisinə qarşı infrastrukturun yenilənməsi və damcı suvarma sistemlərinin genişləndirilməsi üzərində cəmlənib.

Su israfına nəzarət - İran artıq ev təsərrüfatları və müəssisələri sərt şəkildə cəzalandıracağını bəyan edib. Azərbaycan isə hazırda su itkilərinin daha çox infrastruktur sızıntılarından və köhnə suvarma sistemlərindən qaynaqlandığını vurğulayır və tənzimləməni əsasən dövlət proqramları və texniki yenilənmələr vasitəsilə aparır.

Sosial yanaşma - İranda quraqlığın yaratdığı təzyiq fonunda ictimai-mənəvi tədbirlər, məsələn, yağış duaları geniş yayılıb. Azərbaycanda isə quraqlıqla bağlı sosial reaksiyalar daha sakit və texniki-hökumət yönümlü xarakter daşıyır, geniş kütləvi dini təşəbbüslər müşahidə edilmir.

İranın bulud toxumlama əməliyyatları ölkədəki quraqlığın dərinliyini və fövqəladə tədbirlərin vacibliyini göstərir. Azərbaycan isə su ehtiyatlarının idarə olunmasında daha çox infrastrukturun modernləşdirilməsinə və uzunmüddətli planlaşdırmaya üstünlük verir.

Hər iki ölkənin təcrübəsi göstərir ki, iqlim dəyişikliyi regiona ciddi təhdiddir və su ehtiyatlarının idarə edilməsi gələcək onilliklərdə milli təhlükəsizlik məsələsinə çevriləcək. Texnoloji həllər mühüm rol oynasa da, əsas çıxış yolu strateji planlaşdırma, effektiv idarəetmə və ekosistemlərin qorunması ilə bağlıdır.

Leyla Mirzə, Bizimyol.info