İranın qərbində 5000 illik bürokratiyanın nəhəng arxivi aşkar edilib...

...İranın qərbində mühüm arxeoloji kəşf edilib. Kuzaran vadisindəki Tapeh Tyalineh ərazisinin tədqiqi zamanı görünməmiş inzibati artefaktlar kolleksiyası aşkar edilib. Bunlara təxminən 5000 illik olduğu təxmin edilən 7000-dən çox möhür izi, yüzlərlə gil fiqur, nişan və silindr möhür daxildir.

İlkin nəticələri doktor Şokuh Xosravi tərəfindən “Antiquity” jurnalında dərc edilən bu kolleksiya rəsmi olaraq qədim dünyada ən böyük möhür izləri toplusu kimi tanınır.

SİA xəbər verir ki, Phys.org saytına görə, kəşf ilk dövlət qurumlarının və iqtisadi idarəetmə sistemlərinin yaranmasına işıq salır.

Tapeh Tyalineh əsas logistika mərkəzi kimi görünür.

İndiyə qədər o dövrün inkişaf etmiş bürokratik sistemlərinin əsasən Elam ovalığı və Pars dağlıq əraziləri üçün xarakterik olduğuna inanılırdı.

Mərkəzi Zaqros dağlarında kəşf Qədim Şərqdə ticarət yollarının xəritəsini dəyişdirir.

Çox sayda möhür izi mürəkkəb inzibati iyerarxiyanın mövcudluğundan xəbər verir.

Bu möhürlər əməliyyatları qeyd etmək və malların təhlükəsizliyini izləmək üçün istifadə olunurdu: onlar anbarların qapı boltlarını, yağ, şərab və ya pivə olan bankaların boyunlarını və taxıl kisələrini möhürləmək üçün istifadə olunurdu.

Hər bir sınmış və qorunmuş gil "möhür" qədim mühasibat uçotunda bir növ qəbz kimi xidmət edirdi.

Tunc dövrünün ticarət əlaqələri...

İlkin statistik təhlil alimlərə yerli sakinlərin əlaqələrinin miqyası haqqında maraqlı nəticələr çıxarmağa imkan verib. Dr. Xosrəvi qeyd edir ki, əgər hər bir unikal möhür növü tək bir şəxsə məxsus idisə, onda Tape Tyaline sakinləri qonşu və uzaq bölgələrdən ən azı 150 müxtəlif tacir və podratçı ilə ticarət aparırdılar.

…Bəzi möhür sahibləri yalnız anbarlara giriş üçün məsuliyyət daşıyırdılar - onlar malların idxalına və ixracına nəzarət edirdilər. Digərləri isə möhürlərini həm konteynerlərə, həm də binaların qapılarına yerləşdirirdilər, - deyə tədqiqatçı izah edir.

Üslubların və materialların müxtəlifliyi göstərir ki, mallar Mesopotamiya və İran yaylasından buraya axaraq vahid iqtisadi şəbəkə yaradırdı.

Dağıntılara baxmayaraq…

Təəssüf ki, kəşf dramatik şəraitdə baş verib. Abidə yerli sakinlərin qanunsuz qazıntıları və illik tarla şumlaması nəticəsində ciddi şəkildə zədələnib.

Arxeoloqlar təxminən 2000 kvadrat metr sahəni əhatə edən kurqanın yuxarı təbəqələrinin düzəlməz şəkildə dağıdıldığını təxmin edirlər.

Lakin, hətta sağ qalan fraqmentlər belə onlara çoxlu məlumat toplamağa imkan verib.

Alimlər hesab edirlər ki, aşkar edilmiş arxiv nisbətən qısa bir müddət ərzində - bir neçə onillikdən bir əsrə qədər (təxminən eramızdan əvvəl 3200–2800-cü illər) toplanıb.

Bu, Tapeh Tyalinehin ticarət şəhəri kimi "qızıl dövrü" idi. Hazırda fənlərarası bir qrup ərazinin gündəlik həyatını yenidən qurmaq üçün təkcə möhürləri deyil, həm də bitki qalıqlarını, heyvan sümüklərini və daş alətləri öyrənir. Alimlər ümid edirlər ki, Tapeh Tyalineh qədim tarix dərsliklərini dəfələrlə yenidən yazacaq.

Nazlı Almuradova