İrəvan Qazılığının bərpa edilməsi Qərbi Azərbaycandakı tarixi varlığımızın təsdiqidir

Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin Qazılar Şurasının mayın 22-də Bakıda keçirilmiş əlahiddə toplantısında İrəvan Qazılığının fəaliyyətinin bərpa edilməsi, İrəvan Qazılığının Əsasnaməsinin təsdiq edilməsi barədə qəbul etdiyi qərarlar və Bəxtiyar Nəcəfovun İrəvan qazısı seçilməsi sözün bütün mənalarında tarixi hadisədir. Bu o deməkdir ki, Qərbi Azərbaycana qayıdış hədəfimiz sadəcə deklarativ konsepsiya xarakteri daşımır, Azərbaycan dövləti deportasiyaya məruz qalmış azərbaycanlıların hüquqlarının müdafiəsi və tarixi-coğrafi keçmişinə sahib çıxmaq istiqamətində real, əməli addımlar atır, sözügedən tarixi ərazilərimizdə mövcud olmuş, lakin çar Rusiyası və sovetlər dönəmində ləğv edilmiş milli-mədəni institutlarımızın hüquqi cəhətdən bərpası prosesinə start verir.
Rəsmi Bakının bu addımını mükəmməl düşünülmüş strateji təşəbbüs kimi dəyərləndirməli və alqışlamalıyıq. Bu addım Qərbi azərbaycanlıların öz yurdlarına qayıtması üçün siyasi, hüquqi əsaslarla yanaşı, həm də ideoloji baxımdan əhəmiyyətlidir.
Çünki Qərbi Azərbaycan icması dini inanc baxımından müsəlmandır, ona görə də qayıdışdan sonra orada qazının, axundun fəaliyyəti də zəruridir. Bu, tarixən də belə olub. Zəngəzurda, Göyçədə, illah da ki İrəvanda məscid və mədrəsələrimiz mövcud olub, din xadimlərimiz fəaliyyət göstərib. İrəvan Qazılığının fəaliyyətinin bərpası tarixi ədalətin bərpası deməkdir, beynəlxalq hüququn təmin edilməsi deməkdir, insan hüquqları və dini etiqad azadlığının əməli ifadəsi deməkdir. Çünki vaxtilə Qərbi Azərbaycanda mövcud olmuş 300-ə yaxın məscidin hamısı Ermənistan tərəfindən məhv edilib (İrəvandakı Göy Məsciddən başqa), qəbiristanlıq və ziyarətgahlarımız tamamilə dağıdılıb. Bir sözlə, azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandakı (hazırkı Ermənistan) milli, mədəni və dini mövcudluğunu isbatlayan maddi irs nümunələri, humanitar resurslar, tarixi artefaktlar hamısı qəsdən məhv edilib, o cümlədən dini institutlar da tamamən aradan qaldırılıb. Qazılıq institutu da bu siyasətin güdazına gedib.
Lakin bütün bu tarixi ədalətsizlikləri aradan qaldırmaq üçün indi əlverişli məqam yetişib. 44 günlük müharibədən sonra Cənubi Qafqazda yeni reallıqlar formalaşdıran Azərbaycan bu gün Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin İrəvan üzrə Qazılığının yenidən bərpa edilməsini də özünün təbii-tarixi, mənəvi haqqı hesab edir. Beləliklə, Azərbaycan bu taktikii, diplomatik addımı atmaqla öz əzəli torpaqlarımıza qayıtmaq haqqımızın siyasi tərəfi ilə yanaşı, mənəvi və tarixi əsaslarını da ortaya qoymuş oldu. Prezident İlham Əliyevin Qərbi Azərbaycandan olan bir qrup ziyalı ilə görüşündə vurğuladığı kimi Qərbi Azərbaycan bizim tarixi torpağımızdır, bunu bir çox tarixi sənədlər təsdiqləyir, tarixi xəritələr təsdiqləyir, bizim tariximiz təsdiqləyir. İrəvan Qazılığının bərpa edilməsi də Qərbi Azərbaycandakı tarixi varlığımızın təsdiqidir.
Əlisahib Hüseynov,
Azərbaycan Həmrəylik Komitəsinin sədri