“İrəvanda xal qalmadı” mahnısı haqqında düşüncələrim...

Aslan Kənan

Firidun Şuşinskinin anadan olmasının 100 illiyi

Əməkdar incəsənət xadimi Firidun Şuşinski muğam tarixinin gözəl bilicisi və tədqiqatçısı kimi əvəzolunmazdır. O, ömrünün 40 ilini məlum olmayan muğam ifaçılarının xalqımıza tanıtdırılmasına həsr edib. Elə bir musiqi tədqiqatçısı yoxdur ki, F.Şuşinskinin əvəzsiz xidmətləri qarşısında duruş gətirə bilsin. Çünki onun bəxş etdiyi ifaçılar xalqımıza təmənnasız zəhmətidir. Firidun bəy dövlətdən heç bir maddi kömək gözləmədən öz hesabına keçmiş SSRİ-nin şəhərlərini gəzmiş, onların kitabxanalarını, arxivlərini ələk-vələk edərək bu ölməz ifaçıları araşdırmaqla gələcək nəsilə bir ərmağan qoymuşdu.

F.Şuşinski bu illər ərzində yüzə yaxın ifaçını araşdırıb gələcək nəslə çatdırmağa müvəffəq olmuşdur. Uzun illərin gecəli-gündüzlü zəhmətinin nəticəsidir ki, Hacı Hüsü, Sadıqcan, Məşədi İsi, Bülbülcan, Keçəçioğlu Məhəmməd, Cabbar Qaryağdıoğlu, Seyid Şuşinski və bir çox sənətkarların ifaları haqqında kitab və məqalələr ilk dəfə F.Şuşinskinin qələmindən çıxmışdı.

F.Şuşinskinin ifasına xüsusi diqqət kəsdiyi sənətkarlardan biri də Cabbar Qaryağdıoğludur. Təsadüfi deyil ki, o, C.Qaryağdıoğlunun yaradıcılığı haqqında geniş həcmli monoqrafiyanın müəllifidir. “C.Qaryağdıoğlu milli mədəniyyət tarixində böyük xanəndə, məşhur musiqi xadimi və vokal sənətinin ən görkəmli nümayəndələrindən biri kimi tanınır”, - Firidun Şuşinski yazırdı.

C.Qaryağdıoğlu xanəndəlikdən əlavə şair və bəstəkar kimi də məşhurdur. Onun məşhur “İrəvanda xal qalmadı” mahnısının yaranmasından bir əsrdən çox bir vaxt keçməsinə baxmayaraq, xanəndələrimiz tərəfindən hələ də sevilə-sevilə oxunur. Bu mahnının yaranma tarixi haqqında Firidun Şuşinski yazırdı: “Cabbar Qaryağdıoğlu təsnif havalarında olan bir çox şeirləri yenidən işləmiş, onlarca mahnının mətnini yazmışdır. Bu təsnif və mahnılardan «Məmələr», «İstəkanın deşilsin», «Kaş ki, bayram olmayaydı», «Məni dövri-fələk», «Tiflisin yolları», «Naxçıvanın gədiyindən aşeydim», «Qalalıyam, qalalı», «Qarabağda bir dənəsən», «Ay ayağında məsi var», «Gəlin gedək Daşaltına gəzməyə» və s. göstərmək olar.

Onun xüsusi bir məharətlə bəstələdiyi «İrəvanda xal qalmadı» mahnısı dillər əzbəri olmuşdur. Bu gözəl, son dərəcə lirik tonda səslənən mahnının maraqlı bir tarixi var.

İrəvan şəhərinin varlı sakinlərindən biri Cabbarı oğlunun toy məclisinə dəvət edir. Toyun axırıncı gecəsi ümumi qayda üzrə «Özündənbəy» təriflənməli idi. Ona görə də Qaryağdıoğlu «Toyun tərifi» mahnısını oxuyur və «bəyi» tərif edir. «Özündənbəyin» tərifini eşidən qızın atası narazı halda xanəndəyə deyir:

– Bəs mənim qızımı niyə tərifləmədin?

Cabbar belə gözlənilməz sualdan heç də narahat olmayıb, cavab verir:

– Əmioğlu, adət belədir, toyda gəlini yox, bəyi təriflərlər. 

Qızın atası: 

– Niyə, gəlinin bəydən nəyi əskikdir? 

Qızın atasının bu sözlərini eşidən məclis əhli gülüşür. Lakin Cabbar Qaryağdıoğlu qızın atasının pərt olduğunu nəzərə alıb dillənir:

– Yaxşı, iş ki belə oldu, gəlini məclisə çağırın, mən də onu görüb, tərif edim. 

Cabbarın bu sözündən qızın adamları hiddətlənirlər:

– Belə adət yoxdur ki, qızı məclisə dəvət edəsən! – deyə qızın atası da əsəbiləşir. 

Cabbar çox sakit və mülayim halda deyir:

– Onda qızın nişanələrini deyin, mən də ona mahnı qoşum. 

Deyirlər ki, qızın üzündə qoşa xalı var. 

Bunu eşidən Qaryağdıoğlu tarzənə müraciətlə:

– Qurban, tarı götür dalımca gəl!

Qaryağdıoğlu bədahətən qızın şərəfinə bu mahnını qoşur:

İrəvanda xal qalmadı,

O xal nə xaldır, üzə düzdürmüsən?

De görüm nə xaldır qoşa düzdürmüsən?

Daha məndə can qalmadı.

O xal nə xaldır, üzə düzdürmüsən?

De görüm nə xaldır, qoşa düzdürmüsən?

Xal mənim, Yar mənim, İxtiyar mənim.

Xalxa nə borcdur, üzə düzdürmüşəm?!

Yarım deyibdir qoşa düzdürmüşəm.

Mahnı məclisi heyran edir. Qızın atası da razılıqla gülümsəyir. Hamı xanəndəni alqışlayır”.

Firidun bəyin bu əhvalatı yerli-yerində göstərməsi özünü musiqişünas adlandıran, lakin musiqi alətilə gecə-gündüz televiziya ekranlarından düşməyən Abbasqulu Nəcəfzadəni özündən çıxarır. O, bu mahnını özü bildiyi kimi oxuculara sırıyır:

“Hansı ata toyda yad kişiyə, yəni xanəndəyə qızının gözəlliyindən danışa bilər, xanəndə də mahnı oxuyub gəlinə eşqnamə söyləyər, erotik ifadələr işlədər: “daha məndə hal qalmadı”, “ürəyimi üzən gözəl”, “bir öpərəm, bir dişlərəm” və s. Mahnının yaranmasının bu şəkildə təqdim olunması Azərbaycan kişisinin aşağılanması, təhqir edilməsidir”.

Əvvəla qeyd edək ki, xanəndə mahnıda gəlinə eşqnamə söyləməyib, erotik ifadələr işlətməyib. Guya, həmin mahnıda “daha məndə hal qalmadı”, “ürəyimi üzən gözəl”, “bir öpərəm, bir dişlərəm” ifadələrini işlətməklə, Firidin bəy Azərbaycan kişisini təhqir edir. Sonrası da “bir öpərəm, bir dişlərəm” ifadəsi mahnıda yoxdur. Həmin mahnının sözləri yuxarıda göstərilib.

Daha sonra müəllif irəli gedərək, qeyd edir ki, mahnıda işlədilən ifadələr milli mentalitetimizə ziddir və bunu oxumaqla o zamankı kişiləri aşağılamış, təhqir etmiş olur. Xanəndə toyda oxuduğu mahnıda “daha məndə hal qalmadı”, “ürəyimi üzən gözəl” sözləri işlədirsə, burada Firidun bəyin nə günahı?! Məgər Firidun bəy toy zamanı C.Qaryağdıoğluya deməli idi ki, sən haçansa A.Nəcəfzadənin xoşuna gəlməyəcək misraları oxuma?! Qəribə yanaşmadır.

A.Nəcəfzadənin mentalitetimizə zidd olan sitat gətirdiyi misra folklorşünas-alim Hümmət Əlizadənin 1938-ci ildə tərtib etdiyi “Aşıqlar” kitabındandır. Həmin ifadələr C.Qaryağdıoğlu haqqında yazılmış kitabda öz əksini tapmayıb. “Professorun” yuxarıda göstərdiyi “bir öpərəm, bir dişlərəm” misrası və “Azərbaycan kişisinin üzünü qaraldan” ifadəsinə Firidun bəyin təqdim etdiyi məqalədə rast gəlinmir. Əgər toyda belə ifaları Azərbaycan kişisinə təhqir sayırsa, o zaman Aşıq Alını, Aşıq Ələsgəri və başqa aşıqlarımızın yaradıcılıqlarını da ittiham etsin, çünki belə misralara onların yaradıcılığında kifayət qədər rast gəlinir. Məlumdur ki, C.Qaryağdıoğlunın oxuduğu misralar şifahi xalq yaradıcılığında öz əksini tapıb. Axı xanəndə xalq mahnısını necə dəyişdirə bilər? İndiyə baxmayın – kim mahnını necə gəldi, ifa edir, mahnıya min-bir əlavələr edilir və yaxud xoşlarına gəlmədiklərini götürüb atırlar kənara. Elə bil, atalarının malıdır… Belə olduğu halda “professor” hara baxır, harada qalıb onun musiqi təəssübkeşliyi?

Sonda A.Nəcəfzadə lap “gül vurub”. O yazır: ““Şəkidə soltan qalmadı” kimi oxunmalıdır. Çünki Azərbaycanda Gəncədə deyil, Şəkidə soltanlıq olmuşdur. Tanınmış xanəndə Məşədi Hilal Zeynalov da 1910-cu ildə bu mahnını oxuyarkən məhz Şəki sözünü işlətmişdir”. Xoş halına, “professor”. Bəlkə bir bakılı xanəndə “Bakıda bəy qalmadı” oxuyub, lakin bizim xəbərimiz yoxdur. Bir məsələni də qeyd etmək istərdim. Xanəndələrimiz nəinki toylarda, hətta televiziya ekranlarında “bir öpərəm, bir dişlərəm” ifadəsindən də əcayib misralar oxuyurlar. O zaman respublikada xanəndə qalmaz, hamını topa tutmalıdırlar. Başa düşə bilmirəm, bu necə yanaşmadır.

Diqqət edin, bizim musiqi tariximizi kor qoyan belə “sənətşünaslardır”.

Allah bizi belə “alimlərdən” qorusun.