İşğaldan qurtuluş və milli ləyaqətin bərpası ŞƏRH

Azərbaycan xalqı tarix boyu öz azadlığı, müstəqilliyi, milli kimliyi və torpaqlarının bütövlüyü uğrunda mübarizə aparmışdır. Xalqımızın keçdiyi tarixi yol göstərir ki, azad yaşamaq, öz taleyini müəyyən etmək və gələcək nəsillərə suveren dövlət miras qoymaq hər bir millətin ən mühüm hüquqlarındandır. Uzun illər ərzində torpaqlarımızın işğal altında qalması, yüz minlərlə insanın doğma yurdlarından didərgin düşməsi və fundamental insan hüquqlarının pozulması Azərbaycan xalqı üçün ağır sınağa çevrilmişdi. Lakin xalqımızın iradəsi, dövlətimizin qətiyyəti və milli birliyimiz bu vəziyyətin əbədi davam edə bilməyəcəyini göstərdi.
Azərbaycan ərazilərinin işğal altında olduğu dövr ölkəmizin tarixində mürəkkəb və ağrılı mərhələlərdən biri kimi yadda qalmışdır. İşğal nəticəsində şəhər və kəndlərimiz dağıdılmış, tarixi-mədəni abidələrimizə ziyan dəymiş, insanların doğma torpaqlarında yaşamaq, ailə ocaqlarını qorumaq və təhlükəsiz həyat sürmək imkanları məhdudlaşdırılmışdır. Öz evindən, yurd-yuvasından ayrılmağa məcbur qalan insanların taleyi təkcə bir xalqın deyil, bütövlükdə beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətində olmalı olan humanitar məsələ idi. Çünki insan hüquqları hər bir insanın mənsubiyyətindən, milliyyətindən və yaşadığı ərazidən asılı olmayaraq qorunmalıdır.
İnsan hüquqları müasir dünyanın fundamental dəyərlərindən biridir. İnsanların təhlükəsiz yaşamaq, mülkiyyətini qorumaq, təhsil almaq, əmək fəaliyyəti ilə məşğul olmaq və öz mədəni irsini yaşatmaq hüquqları beynəlxalq hüququn əsas prinsipləri sırasında yer alır. İşğal şəraitində bu hüquqların uzun müddət təmin edilməməsi Azərbaycan xalqının həyatında dərin izlər buraxmışdır. Məcburi köçkünlük, doğma torpaqlara qayıtmaq həsrəti və ailələrin illərlə ayrılıq içində yaşaması münaqişənin humanitar nəticələrini daha da ağırlaşdırmışdır.
Belə bir şəraitdə Azərbaycan xalqının qarşısında mühüm vəzifə dayanırdı: dövlət müstəqilliyini qorumaq, ərazi bütövlüyünü bərpa etmək və vətəndaşların pozulmuş hüquqlarının təmin olunması üçün ardıcıl mübarizə aparmaq. Heç bir xalq öz tarixi torpaqlarından məhrum vəziyyətdə yaşamağı, doğma yurduna qayıtmaq imkanından uzun müddət kənarda qalmağı və gələcəyini qeyri-müəyyənlik içində qurmağı taleyinin dəyişməz reallığı kimi qəbul etməyə məhkum deyil. Azərbaycan xalqı da bu vəziyyətlə barışmadı, öz milli iradəsinə və dövlətçilik ənənələrinə əsaslanaraq qarşıya qoyduğu məqsədlərə doğru irəlilədi.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində aparılan siyasət uzun illər ərzində siyasi, diplomatik, hüquqi və hərbi istiqamətləri əhatə etmişdir. Ölkəmiz beynəlxalq platformalarda öz mövqeyini ifadə etmiş, münaqişənin beynəlxalq hüququn norma və prinsipləri əsasında həllinə çağırışlar etmişdir. Bununla yanaşı, Azərbaycan dövlətinin müdafiə qabiliyyətinin gücləndirilməsi, iqtisadi imkanlarının genişləndirilməsi və milli birliyin qorunması da qarşıya qoyulan məqsədlərin reallaşdırılmasında mühüm rol oynamışdır.
2020-ci ildə baş vermiş Vətən müharibəsi Azərbaycanın müasir tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Azərbaycan Ordusunun hərbi əməliyyatları nəticəsində ərazilərimizin bir hissəsi işğaldan azad edildi. 2023-cü ilin sentyabrında keçirilmiş lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra isə ölkəmizin bütün ərazisində suverenliyinin bərpası təmin edildi. Bu hadisələr Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və dövlət suverenliyi məsələsində mühüm tarixi dəyişiklik yaratdı.
Ərazi bütövlüyünün və suverenliyin bərpası yalnız xəritədə sərhədlərin dəyişməzliyinin təmin edilməsi demək deyildi. Bu, eyni zamanda, doğma torpaqlara qayıdışın, dağıdılmış yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulmasının və uzun illər yurd həsrəti ilə yaşayan insanların öz evlərinə dönməsi üçün şərait yaradılmasının əsasını qoydu. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan bərpa və quruculuq işləri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yeni yolların, yaşayış məntəqələrinin, məktəblərin, xəstəxanaların və digər infrastruktur obyektlərinin tikilməsi həmin ərazilərdə normal həyatın bərpasına xidmət edir.
Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına mərhələli şəkildə qayıtması Azərbaycan cəmiyyətinin qarşısında dayanan əsas humanitar və sosial vəzifələrdən biridir. İnsanların öz evlərinə qayıtması yalnız fiziki məkanın dəyişməsi deyil, həm də ailə ənənələrinin bərpası, milli-mədəni irsin qorunması və gələcəyə inamın möhkəmlənməsi deməkdir. Uzun illər doğma torpaqlarından ayrı düşmüş insanların yenidən həmin ərazilərdə həyat qurması tarixi ədalətin bərpası baxımından mühüm məna daşıyır.
Bununla yanaşı, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə təhlükəsizliyin təmin olunması, mina və partlamamış hərbi sursat təhlükəsinin aradan qaldırılması, ekoloji tarazlığın qorunması və dayanıqlı iqtisadi inkişafın təmin edilməsi böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bərpa prosesi yalnız binaların tikilməsi ilə məhdudlaşmamalı, insanların təhlükəsiz və layiqli həyat sürməsi üçün zəruri şəraitin yaradılmasını da əhatə etməlidir. Bu məqsədlə həyata keçirilən tədbirlər bölgənin sosial-iqtisadi inkişafına, məşğulluğun artırılmasına və əhalinin rifahının yüksəldilməsinə yönəlməlidir.
Azərbaycanın keçdiyi tarixi yol bir həqiqəti də ortaya qoyur: dövlətin gücü yalnız onun iqtisadi və hərbi imkanları ilə deyil, vətəndaşlarının hüquqlarını qorumaq, onların təhlükəsizliyini təmin etmək və gələcəyə inamını möhkəmləndirmək qabiliyyəti ilə də ölçülür. Ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri azad edilmiş ərazilərdə hüquqi dövlət prinsiplərinin, sosial təminatın və bərabər imkanların möhkəmləndirilməsidir. İnsanların öz doğma torpaqlarında təhlükəsiz, firavan və ləyaqətli yaşaması bu prosesin əsas məqsədlərindən biri olmalıdır.
Məsələnin beynəlxalq hüquq baxımından əhəmiyyəti də xüsusi vurğulanmalıdır. Dövlətlərin ərazi bütövlüyünə hörmət, münaqişələrin sülh yolu ilə həlli və insan hüquqlarının qorunması beynəlxalq münasibətlərin əsas prinsiplərindəndir. Bu prinsiplərin ardıcıl tətbiqi regionda uzunmüddətli sülhün və qarşılıqlı etimadın formalaşması üçün vacibdir. Münaqişələrin ağır nəticələrinin aradan qaldırılması, humanitar problemlərin həlli və insanların təhlükəsiz həyatının təmin olunması beynəlxalq əməkdaşlığın mühüm istiqamətləri olaraq qalır.
Azərbaycan xalqının işğal dövründə yaşadığı çətinliklər milli yaddaşın ayrılmaz hissəsidir. Bu tarixi təcrübə gələcək nəsillərə müstəqilliyin, sülhün, təhlükəsizliyin və dövlət suverenliyinin əhəmiyyətini anlatmaq baxımından mühüm dərsdir. Tarixi hadisələrin obyektiv öyrənilməsi, münaqişənin humanitar nəticələrinin unudulmaması və sülhün qorunmasına yönəlmiş səylərin davam etdirilməsi gələcəkdə oxşar faciələrin qarşısının alınmasına kömək edə bilər.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan xalqı əraziləri işğal altında olan, fundamental hüquqları pozulan və doğma yurduna qayıtmaq imkanından məhrum edilən bir xalq kimi əbədi yaşamağa məhkum deyildi. Xalqımız öz iradəsi, milli birliyi və dövlətçilik əzmi ilə bu tarixi mərhələni geridə qoyaraq ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpasına nail oldu. Qarşıda duran əsas məqsəd isə əldə olunmuş nəticələri möhkəmləndirmək, azad edilmiş ərazilərdə həyatın davamlı bərpasını təmin etmək, vətəndaşların hüquq və azadlıqlarını qorumaq və regionda dayanıqlı sülhə nail olmaqdır.
Bu gün Azərbaycanın qarşısında yeni inkişaf mərhələsi dayanır. Həmin mərhələnin uğuru yalnız keçmişin ağrılarını xatırlamaqla deyil, həm də gələcək nəsillər üçün təhlükəsiz, firavan və hüquqların qorunduğu cəmiyyət qurmaqla müəyyən ediləcək. Xalqımızın tarixi təcrübəsi göstərir ki, azadlıq, müstəqillik və milli ləyaqət uğrunda mübarizə dövlətin gələcəyini müəyyən edən ən mühüm amillərdəndir.
Tofiq Babayev
YAP Ordubad rayon Dəstə kənd təşkilatının bəklədiyyə sədri