İsmayıl İman: Tağıyevi “canlı” insan kimi göstərdik

Bakı, 13 may, Tatyana İvanayeva, AZƏRTAC

2024-cü ilin oktyabrında görkəmli tarixi şəxsiyyətlərdən biri olan Hacı Zeynalabdin Tağıyevə müraciəti ilə tamaşaçıların diqqətini dərhal özünə cəlb edən “Tağıyev. Neft” filmi Azərbaycan kinoteatrlarının ekranlarına çıxdı. Təxminlərə görə, Heydər Əliyev Fondu, Mədəniyyət Nazirliyi və Azərbaycan Kino Agentliyinin dəstəyi ilə Bakı Media Mərkəzi tərəfindən lentə alınan filmə 70 minə yaxın tamaşaçı baxdı, artıq 2025-ci ilin aprel ayında isə kinoepopeyanın “Tağıyev. Çar” ikinci hissəsi də tamaşaçılar tərəfindən eyni triumf ilə qəbul edildi.

Tağıyevin cəmiyyətin inkişafında oynadığı əvəzsiz rolunu tamaşaçıya təqdim edən ssenari üzərindəki işdə Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının üzvü, dramaturq, ssenarist və teatr kuratoru İsmayıl İmanın böyük rolu olub. O, AZƏRTAC-a verdiyi müsahibəsində təkcə filmə deyil, digər məqamlara da toxundu...

- Azərbaycanın görkəmli övladı haqqında film layihəsini cəmiyyətin necə qəbul etməsinə şəxsən sizin münasibətiniz necədir?

- “Tağıyev” filminin bu yaxınlarda böyük ekranlara çıxan ikinci hissəsi tamaşaçılar tərəfindən eyni maraqla qarşılanıb. Bu məni sevindirir. Axı bu layihəyə start veriləndə bir neçə hədəfimiz var idi. Onların arasında, təbii ki, həyatının, obrazlı desək, filmə çəkilməsinə layiq olan bu şəxsiyyət haqqında maraqlı ekran əsərinin yaradılması vəzifəsi də var.

- Filmdə Tağıyev uzun onilliklər ərzində qəbul edildiyindən tamamilə fərqli şəkildə göstərilir.

- Çox adamın gözündə hər kəsə pul paylayan Tağıyev obrazı yaradılıb. Bəli, o, təhsilə pul ayırırdı, amma ilk növbədə Hacı Zeynalabdin iş adamı idi. Sahib olduğu hər şey zəhmətin nəticəsi idi. Biz də Tağıyevi bəzi zəiflikləri, çətinlikləri, eniş-yoxuşları, emosiyaları ilə “canlı” insan kimi göstərdik... Filmin birinci hissəsinin premyera nümayişində həmin axşam orada olan Tağıyevin nəsli ilə görüşdüm və onların təəssüratlarını müzakirə etməyə müvəffəq olduq. Bu, çox məsuliyyətli an idi, çünki onların da məşhur əcdadlarına öz baxışları var. Müsbət təəssüratları və canlı, real insan obrazının ekranda yaradıldığını qeyd etdiklərini eşitmək xoş oldu.

- İndi əminliklə deyə bilərsinizmi ki, layihəniz sayəsində Tağıyevin şəxsiyyəti hazırda tarixi hekayə nöqteyi-nəzərindən ən əhatəli şəkildə təqdim olunur?

- Mənə elə gəlir ki, bu belədir. Eyni zamanda, onun adı ilə bağlı hər şeyi əhatə edə bilmirdik. Orijinal versiyaya daxil olan bəzi xətlərdən imtina etdik. Tağıyevin əksər hissəsi kadrlardan kənarda qalır. Amma alınsa və istehsal imkan versə, biz bu işi məmnuniyyətlə davam etdirəcəyik. Çünki tədqiq olunmuş, lakin çəkilməmiş xeyli material qalıb.

- Deyə bilərikmi ki, bu halda ikinci dərəcəli personajları daha yaxından tanıdıqda onlar birinci plana çıxa bilər?

- Bəli, bu və ya digər şəkildə Tağıyevlə kəsişən çoxsaylı insanların demək olar ki, hər biri haqqında ayrıca film çəkmək olardı. Əsərin mahiyyəti də məhz bundan ibarət idi ki, bir çox məqam tarixi faktlara söykənirdi. Hekayəmizə cəlb etmək istədiyim real insanları öyrənirdim, onlar üçün ən düzgün “yer” tapırdım.

- Deyə bilərikmi ki, Tağıyevin özü istər-istəməz sizə təsirli bir tarixi meydan açdı və sizi bir çox maraqlı insanlarla tanış etdi?

- Əslində, Tağıyev layihəsinə dörd tammetrajlı bədii film daxildir. Biz onun üçüncü və dördüncü hissələrinin çıxışını gözləyirik. Baxmayaraq ki, əvvəlcə biz bir film çəkməyi planlaşdırırdıq. Lakin diqqətimizi nəyə cəmləyəcəyimizlə bağlı seçim qarşısında qaldıq. Hansı dövrə istinad edəcəyik? Axı Hacı Zeynalabdin Tağıyev uzun ömür sürmüş, çox fəal olmuş, hətta çox yaşlı olarkən də bütün ictimai-siyasi və ictimai məsələlərdə iştirak etmişdir. Məsləhətçimiz Tağıyev mövzusunu hamıdan yaxşı bilən, bu şəxsiyyətə tam hörmətlə yanaşan Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin elmi işlər üzrə direktor müavini, tarix elmləri doktoru Fərhad Cabbarov idi. O, Hacı Zeynalabdinin həyat və yaradıcılığının tədqiqatçısı, onun haqqında bir sıra kitabların müəllifidir.

- Dramaturq öz əsərini böyük ekranda görəndə hansı hissləri yaşayır?

- Təbii ki, bir vaxtlar kağız üzərində mövcud olanı böyük ekran formatında görmək sevinc hissi yaşadır. “Tağıyev” şübhəsiz ki, uzunmüddətli və mürəkkəb layihədir, çətinliklə başladı. Əvvəla, Bakının özü artıq görkəmini xeyli itirib, müasir və qədim şəhərin qarışığına çevrilib ki, bu da məkan çəkilişini çətinləşdirir. Bundan əlavə, müvafiq baza yox idi; demək olar ki, hər şeyi sıfırdan yaratmaq lazım idi. Ona görə də aydındır ki, geniş prokata bir film buraxanda nəyə nail olduğunu anlayırsan. Əslində, işə yarayacağına əmin olmadığın zaman ssenari yazmaq çətindir.

- Bəlkə məhz buna görə siz rolları oxuyub öyrənmə formatını aktiv şəkildə “mənimsəyirsiniz” ki, kağızda yazılanlar canlı səs vasitəsilə qismən reallaşsın?

- Həqiqət naminə qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanda oxuma formatı yeni deyil və mənim tərəfimdən icad olunmayıb. Mən ona müraciət etdim, çünki bir mətn təqdim etmək istəyirdim və bunu həyata keçirəcəyim birisi var. Niyə də olmasın? Oxuma müəllifin mətninin dinləyicilərə maksimum dəqiqliklə çatdırılacağına müəyyən əminlik yaradır.

- Amma yenə də dramaturgiyanızın səhnədəki təcəssümündə müsbət irəliləyişlər var.

- Hazırda iki tamaşa hazırlanır. Azərbaycan dilində “Əziz atam” pyesi əsasında quruluşlardan birinin üzərində “Yuğ” Teatrında Tural Mustafayev işləyir. Burada ana və qızın həyatından bəhs edilir. Bu tamaşanı teatr mövsümü boyu gözləyirik. O2 Teatrının müstəqil məkanında gənc rejissor Mikayıl Əliyev tərəfindən “Mənim bayquşlarıma işıq düşmür” pyesi əsasında rus dilində ikinci tamaşa hazırlanır. Onun da premyerası cari mövsümdə gözlənilir. Bu, müasir dünyaya, xüsusən də məmurları “parçalayan” bir satiradır.

- Lakin siz bununla da kifayətlənmirsiniz…

- Keçən il mən “CHARACTERS” Müasir Dram Festivalını təşkil etdim, onun çərçivəsində Azərbaycan dilində pyeslərin müsabiqəsini və qalib olan pyeslərin oxunmasını keçirdik. Bu il həmin festival çərçivəsində Avropa dramaturgiya şəbəkəsi ilə birgə Eurodram tərcüməsində xarici pyeslərin Azərbaycan dilinə tərcüməsi müsabiqəsi keçirildi. Yeri gəlmişkən bu yaxınlarda Yuğ Teatrında qaliblərə sertifikatlar təqdim olundu. Ümumiyyətlə, CHARACTERS festivalı çərçivəsində davamlı olaraq tədbirlər və oxunmalar keçirilir və bu il iyun ayında “British Council” ilə birgə britaniyalı dramaturqun iştirak edəcəyi maarifləndirici layihə planlaşdırırıq. O, dramaturgiyanın əsaslarını öyrədən təlimlər keçirəcək. Həmçinin, bu layihə çərçivəsində Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuş Britaniya pyeslərinin oxunuşunu həyata keçirəcəyik.

- Ədəbi əsərlərin Azərbaycan dilinə tərcüməsi mövzusunu nəzərdən qaçıra bilmərəm.

- Düşünürəm ki, bu sahədə təsirli problemləri mübahisə etmək çətindir. Çox vaxt tərcümələrin keyfiyyəti çox aşağı olur. Bu, həm yaxşı dramaturgiyaya, həm də bütövlükdə ədəbiyyata aiddir. Ona görə də bu tendensiyanı düzəltmək məqsədilə Eurodram ilə müsabiqə təşkil etdik. Hər bir tərcümə ciddi yoxlamadan keçməlidir ki, tərcümə zamanı müəllifin ideyası orijinal mesajı özündə saxlasın və Azərbaycan dilində adekvat səslənsin.