İsrail Xəzər bölgəsində RAKURS

İsrail xarici işlər naziri Gideon Saarın 27 yanvarda Astanaya səfəri Qazaxıstanın “İbrahim Sazişləri”nə qoşulmasından sonra iki ölkə arasında münasibətlərdə yeni bir mərhələnin başlanğıcını qoyub. İsrail nazirinin prezident Kasım-Jomart Tokayev və Qazaxıstan xarici işlər naziri Yermek Koşerbayevlə danışıqları yüksək texnologiyalardan regional təhlükəsizliyə qədər ortaq maraqları ortaya çıxarıb. Səfərin iqtisadi təməli təxminən 100 aparıcı şirkətin nümayəndələrini bir araya gətirən Qazaxıstan-İsrail biznes forumu ilə möhkəmləndirilib. Bir gün əvvəl Gideon Saar Azərbaycana səfər etmişdi.

Simvolik olaraq, İsrail nazirinin Azərbaycana və Qazaxıstana səfəri Holokost Anım Günü ilə üst-üstə düşüb. Bu gün münasibətilə Qazaxıstan prezidenti israilli həmkarı İsaak Herzoqa ölkəsinin hər hansı bir ksenofobiyaya qarşı qəti mövqeyini ifadə edən teleqram göndərib. Tokayev dərin tarixi əlaqəni bir daha təkrarlayıb: "Qazaxıstan Holokost zamanı təxliyə edilən bir çox yəhudinin evinə çevrildi və bu gün Qazaxıstanın yəhudi icması cəmiyyətimizin ayrılmaz hissəsidir".

Danışıqlar zamanı Qasım-Jomart Tokayev İsrail diplomatiyası rəhbərinin səfərinin Qüdsün Qazaxıstanla hərtərəfli dialoqun dərinləşdirilməsinə sadiqliyinin inandırıcı təsdiqi olduğunu vurğulayıb. Xüsusilə ticarət-iqtisadi və elmi-texniki tərəfdaşlığın keyfiyyətcə intensivləşdirilməsinə diqqət yetirilib. Tokayev və Saar ən perspektivli sektorlarda - süni intellekt sistemlərinin və kənd təsərrüfatı innovasiyalarının tətbiqindən tutmuş qabaqcıl su ehtiyatlarının idarə olunması texnologiyalarına qədər - iddialı layihələrin həyata keçirilməsi üçün konkret vektorları müəyyən ediblər.

Bakı ilə onsuz da güclü müttəfiqlik fonunda Qazaxıstan istiqaməti İsrail üçün perspektivli böyümə sahəsi olaraq qalır. İki ölkənin iqtisadi tərəfdaşlığı inkişaf etdirmək üçün əhəmiyyətli imkanları var. Onun uğuru İsrail ilə diplomatik münasibətlər saxlayan digər Orta Asiya dövlətləri üçün presedent ola bilər. Astananın “İbrahim Sazişləri”nə qoşulması əsas amil idi.

Astanada keçirilən mətbuat konfransında çıxış edən İsrail xarici işlər naziri Qazaxıstanın rolunu xüsusilə vurğulayıb və qeyd edib ki, respublika “İbrahim Sazişləri”nə qoşulan ilk Orta Asiya dövləti olub. Nazirin sözlərinə görə, bu addım bütün regiona aydın bir siqnal göndərir: dialoq və genişmiqyaslı əməkdaşlığa qapılar açıqdır.

Görüşlərin praqmatizmi iddialı planlarla dəstəklənir. İsrail xarici işlər naziri vurğulayıb ki, "Su, innovasiya və ərzaq təhlükəsizliyi - bunlar genişlənmiş tərəfdaşlığımızı quracağımız üç sütundur". Vətəndaşlar üçün bəlkə də ən çox gözlənilən xəbər İsraili qazaxıstanlılarla daha da yaxınlaşdıracaq viza tələblərinin ləğvi ilə bağlı niyyət memorandumunun imzalanması idi. Münasibətlərin iqtisadi təməli artıq möhkəm görünür: Qazaxıstan xarici işlər naziri Yermek Koşerbayevin sözlərinə görə, iki onillik ərzində İsrailin Qazaxıstana investisiyası 1,5 milyard dollara çatıb. Onun sözlərinə görə, 2025-ci ilin sonuna qədər ticarət dövriyyəsi 162 milyon dollara çatacaq. Lakin tərəflər bununla kifayətlənmək niyyətində deyillər. Qazaxıstan xarici işlər naziri vurğulayıb ki, "Bizim bu potensialı artırmaq imkanımız var". O əlavə edib ki, eyni zamanda Qazaxıstan Xarici İşlər Nazirliyində investisiya cəlb etmək və birgə tədbirlər yaratmaq məqsədi daşıyan biznes forumu keçirilib. Saarla birlikdə Astanaya kibertəhlükəsizlik, tibb və aqrotexnologiya sahələrindən bir qrup iş adamı gəlib.

Gideon Saarın Bakıya səfəri də az gərgin və strateji əhəmiyyət kəsb edən olub. Azərbaycan-İsrail biznes forumu zamanı İsrail xarici işlər naziri hər iki ölkənin ikitərəfli tərəfdaşlığını keyfiyyətcə yeni səviyyəyə qaldırmaq əzmini vurğulayıb. "Bizim prioritetimiz yalnız qarşılıqlı investisiyaların artırılması deyil, həm də insanlar arasında birbaşa əlaqələrin dərinləşdirilməsidir. Əminəm ki, bu potensialı uğurla reallaşdıracağıq", - deyə nazir bildirib. Gideon Saar çıxışında İsrail və Azərbaycanın dinamik inkişaf edən milli iqtisadiyyatlarına əsaslanaraq öz regionlarında sabitliyin təməl sütunları kimi xidmət etdiyini vurğulayıb.

Təhlil üçün ayrıca bir məqam ticarət əlaqələrinin təsirli artımı idi: nazirin sözlərinə görə, ölkələr arasında ticarət 2025-ci ildə təxminən 50% artaraq 360 milyon dolları keçib. "Əminəm ki, bu rəqəmlər qısa və uzunmüddətli perspektivdə daha da sürətli artım nümayiş etdirəcək, baxmayaraq ki, hazırkı nəticələr artıq olduqca təsirlidir", - deyə xarici işlər naziri yekunlaşdırıb. O, həmçinin əlavə edib ki, Azərbaycanın regiondakı müstəsna rolu onun unikal və strateji cəhətdən əhəmiyyətli coğrafi mövqeyi ilə bağlıdır.

İsrailin Begin-Sadat Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (BESA) məlumatlarına görə, İsrail Mərkəzi Asiya və Xəzər regionunda diplomatik mövcudluğunu sistematik şəkildə genişləndirir. Tədqiqatçıların fikrincə, Qazaxıstanın “İbrahim Sazişləri”nə qoşulmaq qərarı "Tel-Əviv üçün Yaxın Şərqdən kənarda diplomatik və iqtisadi əlaqələri gücləndirmək üçün əhəmiyyətli bir fürsət pəncərəsi" açır. Qlobal gərginliyin artdığı bir dövrdə təhlükəsizlik dialoqunun dərinləşməsi əməkdaşlığın fundamental vektoruna çevrilir. BESA mütəxəssisləri vurğulayırlar ki, Qazaxıstan üçün İran ətrafında potensial eskalasiya ilə əlaqəli risklər də daxil olmaqla, xarici münaqişələrin potensial mənfi nəticələrini azaltmaq vacibdir.

Bu vektorla paralel olaraq, İsrail Azərbaycanla strateji tərəfdaşlığını gücləndirməyə davam edir. BESA hesabatında qeyd olunur ki, Bakı yəhudi dövləti üçün müstəsna geosiyasi əhəmiyyətə malikdir, Mərkəzi Asiyaya mühüm tranzit dəhlizi və digər münasibətlərdə güc balansının qorunmasında təbii amil rolunu oynayır. Analitiklər qeyd edirlər ki, Azərbaycan iqtisadi dinamizmi yaxşı kalibrlənmiş hərbi və kəşfiyyat strategiyası ilə ustalıqla birləşdirərək özünü əsas regional oyunçu kimi təsdiqləyib.

Qazaxıstan və Azərbaycanla qarşılıqlı əlaqələrin sinerjisi İsrail üçün Orta Asiya çöllərindən Xəzər hövzəsinə qədər uzanan unikal "təsir dəhlizi" yaradır. Bu baxımdan, BESA bu bölgələrə diplomatik təşəbbüslərin həyata keçirilməsi üçün vahid bir məkan kimi baxmağı təklif edir. Ən perspektivli ideyalardan biri "Orta Asiya Altılığı"nın (bölgədəki beş ölkə və Azərbaycan) İsrail ilə sistemli əməkdaşlıq üçün məsləhət platforması kimi institusionallaşdırılmasıdır.

İsrail xarici işlər naziri Gideon Saarın Azərbaycana və Qazaxıstana son səfəri Təl-Əvivin təsirini yeni strateji istiqamətdə genişləndirmək üçün açılmış fürsət pəncərəsindən tam istifadə etmək əzmini açıq şəkildə nümayiş etdirir.

V.VƏLİLİ