İsraildə seçkilər: Netanyahu gedərsə, Yaxın Şərq dəyişəcək?

İsraildə oktyabrın 27-də keçirilən parlament seçkiləri ölkənin son illərdə üzləşdiyi ən mürəkkəb siyasi proseslərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Bu seçkiləri əvvəlkilərdən fərqləndirən əsas məqam onların uzunmüddətli hərbi qarşıdurmalar, daxili siyasi narazılıqlar və regional təhlükəsizlik böhranı fonunda baş tutmasıdır. 2023-cü ilin 7 oktyabr hadisələrindən sonra İsrail cəmiyyətində təhlükəsizlik məsələsinə münasibət ciddi şəkildə dəyişib.

Baş nazir Benyamin Netanyahu illərdir öz siyasi nüfuzunu ölkənin təhlükəsizliyini təmin edə bilən güclü lider obrazı üzərində qurub. Ancaq hazırda onun qarşısında dayanan əsas sual budur: İsrail seçicisi davam edən hərbi əməliyyatları hökumətin uğuru kimi qiymətləndirəcək, yoxsa mövcud təhlükəsizlik böhranına görə siyasi rəhbərliyi məsuliyyətə cəlb edəcək?

Netanyahunun siyasi karyerasına nəzər saldıqda onun kifayət qədər təcrübəli və mürəkkəb siyasi vəziyyətlərdən çıxmağı bacaran lider olduğu görünür. İlk dəfə 1996-cı ildə hakimiyyətə gələn Netanyahu 2009-cu ildə yenidən baş nazir postuna qayıdıb və 2021-ci ilə qədər fasiləsiz olaraq hökumətə rəhbərlik edib. Həmin il Naftali Bennett və Yair Lapidin formalaşdırdığı koalisiya onun hakimiyyətinə son qoysa da, Netanyahu 2022-ci ildə yenidən baş nazir seçilməyi bacardı. Lakin bugünkü siyasi mənzərə əvvəlki dövrlərdən fərqlənir. İsrail cəmiyyətində yalnız hökumətin fəaliyyətinə deyil, bütövlükdə siyasi idarəetmə modelinə münasibətdə də narazılıqlar mövcuddur. Məhkəmə sistemi ətrafındakı mübahisələr, ultraortodoks yəhudilərin hərbi xidmətdən azad edilməsi məsələsi və müharibələrin iqtisadi nəticələri seçki gündəminin mühüm istiqamətlərinə çevrilib.

Seçkilərin diqqətçəkən tərəflərindən biri də müxalifətin Netanyahuya qarşı daha geniş siyasi birlik yaratmağa çalışmasıdır. Keçmiş Baş Qərargah rəisi Qadi Ayzenkotun rəhbərlik etdiyi Yaşar partiyası seçkiqabağı sorğularda əsas rəqiblərdən biri kimi önə çıxır. Digər tərəfdən, keçmiş baş nazirlər Naftali Bennett və Yair Lapidin birləşməsi də müxalifət düşərgəsinin imkanlarını artırır. Bununla belə, İsraildə seçkinin nəticəsini yalnız hansı partiyanın daha çox mandat qazanması müəyyənləşdirmir. Knessetdə 120 deputat yeri var və hökumətin formalaşdırılması üçün parlament çoxluğunun təmin edilməsi əsas şərtdir. Müxalifət daxilində ideoloji fərqlərin mövcudluğu isə bu prosesi çətinləşdirə bilər. Ona görə də Netanyahunun partiyası birinci yeri tutmasa belə, onun siyasi mübarizədən kənarda qalacağını indidən söyləmək doğru olmaz. Əksinə, seçkidən sonra uzunmüddətli koalisiya danışıqlarının başlanması kifayət qədər real görünür.

Seçkilərin nəticələri İsrailin İranla münasibətləri baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Netanyahu uzun illərdir İranın nüvə proqramını və regional hərbi fəaliyyətini İsrail üçün əsas təhlükəsizlik təhdidi kimi təqdim edir. Bununla yanaşı, İranla qarşıdurmanın yalnız Netanyahunun şəxsi siyasi mövqeyindən qaynaqlandığını düşünmək yanlış olardı. İsrailin təhlükəsizlik və hərbi dairələrində İranın nüvə və raket imkanlarına münasibətdə sərt yanaşma geniş yayılıb. Bu səbəbdən müxalifətin hakimiyyətə gəlməsi iki ölkə arasındakı qarşıdurmanın avtomatik sona çatması demək deyil. Əsas fərq hərbi əməliyyatların miqyasında, diplomatik vasitələrə verilən üstünlükdə və ABŞ ilə koordinasiyanın xarakterində özünü göstərə bilər. Digər tərəfdən, İranla davam edən qarşıdurma İsrailin özünə də ciddi iqtisadi və təhlükəsizlik yükü yaradır. Uzunmüddətli hərbi gərginlik həm dövlət resurslarının səfərbər edilməsini tələb edir, həm də regionda yeni eskalasiya risklərini artırır.

İsraildəki siyasi proseslər bütövlükdə Yaxın Şərqin gələcək təhlükəsizlik arxitekturasına təsir göstərə bilər. Qəzza zolağının gələcək idarə olunması, Fələstin məsələsinin həlli perspektivləri, Livanla sərhəddə vəziyyət və ərəb dövlətləri ilə münasibətlər yeni hökumətin qarşısında duran əsas məsələlər olacaq. Xüsusilə nəzərə almaq lazımdır ki, İsraildə müxalifətin bütün təmsilçiləri Fələstin məsələsində eyni mövqedən çıxış etmirlər. Bennett kimi sağçı siyasətçilərlə daha mərkəzçi qüvvələrin yanaşmaları arasında ciddi fərqlər mövcuddur. Bu baxımdan hakimiyyət dəyişikliyini regionda dərhal sülhün əldə olunacağına təminat kimi qiymətləndirmək olmaz. Eyni zamanda, İsrailin hərbi üstünlüyə əsaslanan təhlükəsizlik strategiyası regionda qarşılıqlı etimadsızlığı dərinləşdirir və diplomatik həll imkanlarını məhdudlaşdırır. Nəticədə təkcə İsrail deyil, qonşu dövlətlər də uzunmüddətli qeyri-müəyyənliyin təsiri altında qalır.

Hazırkı seçkilərin ən mühüm nəticəsi İsraildə siyasi rəhbərliyin dəyişib-dəyişməməsindən daha geniş məna daşıyacaq. Netanyahu hakimiyyətdə qalarsa, mövcud təhlükəsizlik strategiyasının davam etdirilməsi, hətta müəyyən istiqamətlərdə sərtləşdirilməsi ehtimalı yüksəkdir. Müxalifətin qələbəsi isə siyasi idarəetmədə və diplomatik yanaşmalarda müəyyən dəyişikliklərə yol aça bilər. Ancaq istənilən halda yeni hökumət İranla qarşıdurma, Fələstin problemi və regional sabitlik kimi mürəkkəb məsələləri miras alacaq. İsrailin qarşısında duran əsas problem yalnız hərbi üstünlüyünü qorumaq deyil, bu üstünlüyün uzunmüddətli siyasi sabitliyə çevrilməsinə nail olmaqdır. Çünki Yaxın Şərqdə son illərin təcrübəsi bir daha göstərir ki, hərbi əməliyyatlar müəyyən taktiki nəticələr versə də, siyasi ziddiyyətlər aradan qaldırılmadıqca davamlı təhlükəsizlik mühitinin formalaşması çətin olaraq qalacaq.

Züriyə Qarayeva