Kainatın başlanğıcından gələn işıq: Alimlər Yerə 13 milyard il uçmuş parıltını qeydə alıb

Beynəlxalq astronomlar qrupu Böyük Partlayışdan sonrakı ilk yüz milyon illərdə yaranmış qısa qamma-parıltısını qeydə alıb. 

Qaynarinfo-nun məlumatına görə, "Astronomy & Astrophysics” jurnalında dərc olunan araşdırmada bildirilir ki, bu hadisə indiyədək birbaşa müşahidə olunmuş ən qədim fövqəlnova hesab edilir.

2025-ci ilin martında astronomlar cəmi təxminən on saniyə davam edən yüksək enerjili işıq parıltısını müşahidə ediblər. Sonradan məlum olub ki, bu siqnal Yerə çatana qədər təxminən 13 milyard il kosmik məkanda hərəkət edib və alimlərə Kainatın erkən tarixinə - onun cəmi 730 milyon il yaşı olduğu dövrə - nadir baxış imkanı yaradıb.

Parıltı "GRB 250314A” kimi qeydə alınıb və tədqiqatçıların qənaətinə görə, məlum olan ən qədim qalaktikalardan birində massiv ulduzun məhvi nəticəsində yaranıb.

Kosmik siqnalın aşkarlanması

Hadisə 14 mart 2025-ci ildə qamma-parıltıların — Kainatdakı ən güclü partlayışların — aşkarlanması üçün yaradılmış Fransa–Çin peyki "SVOM” tərəfindən qeydə alınıb. Siqnaldan təxminən bir saat yarım sonra NASA-nın "Swift” rəsədxanası mənbənin dəqiq yerini müəyyənləşdirib, Çili və Kanar adalarındakı yerüstü teleskoplar isə sonrakı parıltının müşahidəsinə başlayıb.

İnfraqırmızı şüalanmanın analizi göstərib ki, işıq Kainatın genişlənməsi səbəbindən xeyli dərəcədə uzanıb. Bu da partlayışın son dərəcə erkən kosmik dövrdə baş verdiyini təsdiqləyib.

Astronomların gördüyü ən qədim fövqəlnova

Parıltıdan bir neçə ay sonra Ceyms Uebb Kosmik Teleskopu fövqəlnovanın işığını onun zəif qalaktika fonundan aydın şəkildə ayırd edə bilib. Bu, gənc Kainatda massiv ulduzun çökməsi və partlaması faktını birbaşa təsdiqləməyə imkan verib.

Tədqiqatçıların sözlərinə görə, bu, birbaşa müşahidələrlə qeydə alınmış ən qədim fövqəlnovadır.

Qədim partlayış və "müasir” fizika

İlk ulduzların daha ekstremal xüsusiyyətlərə malik olacağı gözlənilsə də, analiz göstərib ki, bu fövqəlnovanın xüsusiyyətləri bizə nisbətən yaxın Kainatda müşahidə olunan ulduz partlayışlarına təəccüblü dərəcədə bənzəyir.

Tədqiqatın rəhbəri, Radbaud Universitetindən Endryu Levan qeyd edib ki, bu fakt ulduzların yaranması və məhvi ilə bağlı əsas fiziki proseslərin Böyük Partlayışdan bir milyard ildən də az vaxt sonra artıq qüvvədə olduğunu göstərir.

"GRB 250314A” sözdə reionizasiya dövründə — ilk ulduz və qalaktikaların Kainatın strukturunu tədricən dəyişdirdiyi mərhələdə — yaranıb. Məhz bu cür partlayışlar sonradan planetlərin, daha sonra isə həyatın formalaşmasına səbəb olan ağır kimyəvi elementləri kosmosa yayıb.

Aydın