Kainatın tarixini açmaq üçün açar TAPILDI

Astronomlar sensasiyalı kəşf ediblər. Belə ki, məlum qalaktikaların ən uzaqında olan JADES-GS-z14-0-da oksigen aşkarlanıb. 

“Cebheinfo.az” xəbər verir ki, bu kəşf Çilinin Atakama səhrasında yerləşən ALMA radioteleskopları sayəsində mümkün olub. İki müstəqil alimlər qrupu tərəfindən aparılan tədqiqatın nəticələri “Astronomy and Astrophysics” (A&A) jurnalında dərc olunub. Bu kəşf ilk qalaktikaların nə qədər tez meydana gəldiyinə dair anlayışımızı dəyişdirir.

Kainatın Gəncliyinə Pəncərə

2023-cü ildə kəşf edilən JADES-GS-z14-0 qalaktikası 13,4 milyard işıq ili uzaqlıqda yerləşir. Bu, o deməkdir ki, bu gün gördüyümüz işıq Kainatın cəmi 300 milyon il yaşı olanda qalıb. Alimlər bu cür obyektləri ilk ulduzların və qalaktikaların yarandığı ilk kosmos dövrünə açılan pəncərə adlandırırlar.

Gözlənilməz yetkinlik

JADES-GS-z14-0-da oksigenin kəşfi astronomları heyrətə salıb. Tipik olaraq, belə gənc qalaktikalarda Böyük Partlayış zamanı yaradılmış yüngül elementlər - hidrogen və helium üstünlük təşkil edir. Oksigen kimi ağır elementlər daha sonra, ulduzlar nüvə sintezi vasitəsilə yüngül elementləri "yandırdıqda" və sonra partlayaraq yeni materialı dağıtdıqda yaranır. Lakin bu qalaktikada alimlərin gözlədiyindən 10 dəfə çox ağır elementlər olduğu ortaya çıxıb.

Leiden Rəsədxanasının doktorantı və tədqiqatın rəhbəri Sander Şaus deyib: "Bu, körpənin olması lazım olan yerdə yeniyetmə tapmaq kimidir". Onun sözlərinə görə, JADES-GS-z14-0 inanılmaz sürətlə əmələ gəlib ki, bu da bizi qalaktikaların yaranması ilə bağlı nəzəriyyələrə yenidən baxmağa məcbur edir.

Kəşfdə ALMA-nın rolu

Kəşfin açarı oksigen emissiyasının zəif siqnallarını qəbul edən ALMA radio teleskop massivi idi. Bu məlumatlar nəinki elementin mövcudluğunu təsdiqlədi, həm də qalaktikaya qədər olan məsafəni fantastik dəqiqliklə ölçməyə imkan verdi - xəta cəmi 0,005% idi. “Scuola Superiore di Pisa”-nın doktorantı Eleonora Parlanti deyib: "Bu, bir kilometr məsafədə 5 santimetr dəqiqliklə hədəfi vurmağa bənzəyir". Bu detal səviyyəsi ALMA-nın dərin kosmosu öyrənmək gücünü vurğulayır.

Bu, elm üçün nə deməkdir?

Oksigenin aşkarlanması onu deməyə əsas verir ki, ulduzların ilk nəsli, bəlkə də birdən çox, JADES-GS-z14-0-da artıq yaranıb və ölüb. Bu, o deməkdir ki, erkən Kainatda ulduzların əmələ gəlməsi və qalaktikaların təkamülü prosesləri əvvəllər düşünüldüyündən daha sürətli olub. Alimlər indi soruşurlar ki, o dövrdə belə “yetişmiş” qalaktikalar istisna idi, yoxsa norma?

Gələcəyə baxış

Alimlər deyirlər ki, bu kəşf yalnız başlanğıcdır. ALMA məlumatları və gələcək müşahidələr astronomlara ilk qalaktikaların necə əmələ gəldiyini və kosmosun mürəkkəb kimyasının, o cümlədən həyat üçün lazım olan elementlərin sadə hidrogen və helium “şorbasından” necə yarandığını daha yaxşı anlamağa kömək edəcək. JADES-GS-z14-0 gözlənilməz bir dərs oldu: hətta ilkin kainatda təbiət heyrətamiz sürətlə işləyə bilərdi.

Nəticə

Ən uzaq qalaktikada oksigen təkcə elmi fakt deyil, həm də Kainatın tarixini açmaq üçün açardır. JADES-GS-z14-0 göstərir ki, hətta 300 milyon illik körpəlik dövründə də kosmos artıq mürəkkəb strukturlar yaratmağa qadirdir. “ALMA sayəsində biz keçmişə həmişəkindən daha dərin baxdıq və indi dünyamızın xaosdan necə yarandığını izah edəcək yeni kəşfləri gözləyirik”,-deyə alimlər vurğulayırlar.

Xəzər
“Cebheinfo.az”

Açar sözlər: kainat tarix