Kiçik addımlar, böyük nəticələr

Təbiətə münasibətimiz gələcəyimizi müəyyən edir...

Ekologiya yalnız ağacların, çayların və meşələrin qorunması demək deyil. Bu anlayış insanın sağlamlığından tutmuş, iqtisadiyyatın gələcəyinə qədər çox geniş bir sahəni əhatə edir. Təmiz hava, keyfiyyətli su, münbit torpaq və sağlam ekosistem təhlükəsiz həyatın əsas şərtləridir. Azərbaycan da bu böyük ekoloji çağırışlardan kənarda deyil. Ölkəmiz coğrafi baxımdan olduqca zəngin təbiətə malikdir.

Yer kürəsində mövcud olan 11 iqlim tipinin 9-u Azərbaycanda müşahidə olunur. Ölkə ərazisinin 12 faizi meşələrlə örtülüdür. Ərazinin 10,3 faizi isə xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazilərinin payına düşür. Hazırda Azərbaycanda 12 milli park, 10 dövlət təbiət qoruğu və 24 təbiət yasaqlığı fəaliyyət göstərir.

Azərbaycan təbiətinin üzləşdiyi sınaqlar

Təbiətin zənginliyi ekoloji problemlərin olmadığı anlamına gəlmir. Əksinə, iqlim dəyişmələri yeni riskləri daha da artırır. Su ehtiyatlarının azalması, torpaqların eroziyası və şoranlaşması, tullantıların idarə olunması, atmosfer havasının çirklənməsi və biomüxtəlifliyin qorunması qarşıda duran əsas məsələlərdəndir. Xəzər dənizində su səviyyəsinin aşağı düşməsi də narahatlıq doğuran amillərdən biridir. Rəsmi məlumatlarda da Xəzərin səviyyəsinin son iki əsrdə müşahidə olunan tarixi minimuma yaxınlaşdığı bildirilir.

Bu mənzərə bir həqiqəti göstərir: ekoloji problemlər artıq gələcəyin məsələsi deyil. Onlar bu günün reallığıdır.

Rəqəmlər nə deyir?

Statistika problemin miqyasını daha aydın göstərir. 2025-ci ildə Azərbaycanda 4 milyon 426,4 min ton tullantı yaranıb. Bu, əvvəlki illə müqayisədə 1,4 faiz çoxdur. Tullantıların 73,5 faizini bərk məişət tullantıları təşkil edib. Həmin il 3 milyon 251,2 min ton bərk məişət tullantısı yaranıb. Onun 82,1 faizi poliqonlara daşınıb. 17,4 faizi isə enerji əldə etmək məqsədilə istifadə olunub. Məişət tullantılarının yandırılması nəticəsində 222,1 milyon kilovat-saat elektrik enerjisi istehsal edilib.

Təhlükəli tullantıların həcmi də diqqət çəkir. 2025-ci ildə 272,2 min ton təhlükəli tullantı yaranıb. Bunun 71,9 faizi mədənçıxarma sənayesinin payına düşüb.

Atmosferlə bağlı rəqəmlər isə daha maraqlı mənzərə yaradır. 2025-ci ildə stasionar mənbələrdən havaya atılan zərərli maddələrin həcmi 15,4 faiz azalaraq 98 min tona düşüb. Lakin avtomobillərdən atmosferə atılan çirkləndiricilərin həcmi 12,8 faiz artaraq 959,8 min ton təşkil edib. Bu göstəricilər xüsusilə nəqliyyat məsələsinin aktuallığını ortaya qoyur. Deməli, ekoloji mübarizə yalnız zavod və müəssisələrdən ibarət deyil. Şəhərin küçəsində hərəkət edən avtomobillər də bu mübarizənin mühüm hissəsidir.

Ekologiya dövlət siyasətimizin mühüm istiqamətidir

Azərbaycanda ətraf mühitin qorunması dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biri kimi müəyyənləşdirilib. “Azərbaycan 2030: sosial-iqtisadi inkişafa dair Milli Prioritetlər” sənədində beş əsas istiqamətdən biri “Təmiz ətraf mühit və yaşıl artım ölkəsi” adlanır. Burada yüksək keyfiyyətli ekoloji mühit və yaşıl enerji məkanı əsas məqsədlər kimi müəyyən edilib.

Dövlətin ekoloji siyasətində tullantıların idarə olunması, su ehtiyatlarının qorunması, yaşıllıqların artırılması, atmosfer havasının mühafizəsi, ekoloji təmiz nəqliyyatın təşviqi və bərpaolunan enerjidən istifadənin genişləndirilməsi xüsusi yer tutur. Azərbaycanın iqlim gündəliyində qarşıya qoyduğu hədəflər də kifayət qədər konkret xarakter daşıyır. Ölkə 1990-cı illə müqayisədə istixana qazı emissiyalarını 2030-cu ilədək 35 faiz, 2050-ci ilədək isə 40 faiz azaltmağı hədəfləyir.

COP29-dan sonra yeni mərhələ

Azərbaycanın iqlim gündəliyində COP29 xüsusi yer tutur. 2024-cü ildə Bakının mötəbər beynəlxalq iqlim tədbirinə ev sahibliyi etməsi ölkənin ekoloji məsələlərə beynəlxalq səviyyədə diqqətini də artırdı.

COP29 çərçivəsində yaşıl enerji, iqlim maliyyəsi və emissiyaların azaldılması kimi məsələlər geniş müzakirə edildi. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur, eləcə də Naxçıvanda 2050-ci ilədək xalis sıfır emissiya zonalarının yaradılması ilə bağlı hədəflər açıqlanmışdı. Belə ki, Günəş və külək enerjisi layihələri bu strategiyanın əsas istiqamətlərindən idi.

Yaşıl gələcək yalnız dövlətin işi deyil

Ekoloji siyasətin uğuru yalnız dövlət proqramları ilə ölçülmür. Bu prosesdə vətəndaşın davranışı da həlledicidir. Bir plastik qabı küçəyə atmaq kiçik addım kimi görünə bilər. Amma milyonlarla insan eyni məsuliyyəti göstərdikdə nəticə böyük olur.

Suya qənaət etmək, tullantıları çeşidləmək, ağacları qorumaq, ictimai nəqliyyatdan istifadə etmək və ətrafı çirkləndirməmək ekoloji mədəniyyətin sadə nümunələridir.

Təbiətə vurduğumuz zərər gec-tez insan həyatına qayıdır. Çirklənmiş hava sağlamlığa, su qıtlığı kənd təsərrüfatına, torpağın deqradasiyası ərzaq təhlükəsizliyinə, iqlim dəyişmələri isə bütövlükdə iqtisadiyyata təsir göstərir.

Ona görə ekologiya sadəcə təbiət mövzusu deyil. Bu, milli təhlükəsizlik, sağlamlıq və gələcək nəsillərin taleyi məsələsidir. Təbiəti qorumaq gələcəyi qorumaqdır. Bu gün əkilən ağac, təmiz saxlanılan çay və qənaətlə istifadə olunan hər damcı su gələcək nəsillərə əmanətimizdir.

Yeganə BAYRAMOVA

Məqalə “Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyi”nin maliyyə dəstəyi ilə “Ekologiya və ətraf mühitin mühafizəsi” istiqaməti üzrə hazırlanmışdır