Kitabı dinləmək və ya oxumaq eynidirmi?

Gələcəkdə səsli kitabların yayılması ilə dinləyicilər təcrübə qazanacaq, lakin yazılı mətnin yerini tam əvəz edə bilməz

Bir kitabı dinləmək ilə oxumaq tamamilə şəxsi seçim və vəziyyətə bağlıdır. Hər ikisi də fərqli ehtiyacları ödəyən və bilik əldə etməyin dəyərli yollarıdır. Ən yaxşısı, hər iki üsulu bir arada istifadə edərək təcrübəni zənginləşdirməkdir.

Sherg.az xəbər verir ki, bir neçə il əvvəl valideynlər daha çox uşaqlarının disleksiyası və ya yeniyetməlik dövründə oxumağa həvəs artırmaq yolları ilə bağlı suallar verirdilər. Lakin son zamanlar ən çox verilən suallardan biri belədir: Bir kitabı dinləməliyik, yoxsa oxumalıyıq?

Son beş ildə səsli kitab satışları ikiqat artarkən, çap və elektron kitab satışları sabit qalıb. Bu tendensiya səsli kitabların oxuma vərdişinə təsirindən narahatlıq yarada bilər. Lakin araşdırmalar göstərir ki, hər iki üsul müxtəlif məqsədlər üçün uyğundur və heç biri digərindən üstün deyil.

Əslində, bu iki üsul bir-birini tamamlayır. Məsələn, disleksiya yaşayan insanlar üçün səsli kitablar yaxşı alternativdir: Dinləyici məzmunu başa düşür, amma yazılı mətni deşifrə etməyə (yəni səhifədəki yazını zehində sözlərə çevirməyə) ehtiyac qalmır. Yeni başlayanlar üçün deşifrə etmək ciddi bir işdir, lakin orta məktəb yaşında artıq avtomatik olur və dinləmək qədər rahat və səhvsizdir. Sözləri tanıdıqdan sonra (istər dinləyərək, istər oxuyaraq) eyni zehni proses cümlə və abzasları başa düşür.

Yazı yalnız 6.000 ildən az bir müddətdə mövcuddur; bu, oxumaq üçün xüsusi zehni proseslərin inkişafı üçün qısa bir müddətdir. Yazılı dili başa düşmək üçün biz sözlü dili başa düşmək üçün inkişaf etmiş zehni mexanizmlərdən istifadə edirik. Araşdırmalar göstərir ki, yetkinlər oxu testində mətnləri ya oxuyaraq, ya da dinləyərək oxumaqda oxşar nəticələr göstərir.

Buna baxmayaraq, yazılı və səsli mətnlər arasında, xüsusən prozodi baxımından fərqlər var. Prozodi, danışıqdakı sözlərin ton, sürət və vurğusudur. Məsələn, “Nə gözəl bir məclis” ifadəsi səmimi bir tərif və ya istehza ola bilər, amma yazıda eyni görünür. Yazı prozodiyi simvollarla göstərmir, lakin təcrübəli oxucular bunu sezgi ilə anlaya bilir.

Araşdırmalar göstərir ki, insanlar çətin mövzularda səsli kitab və yazılı mətn arasında fərqli nəticələr əldə edirlər. Məsələn, bir araşdırmada tələbələr 22 dəqiqəlik elmi mövzulu podcast-dən mi, yoxsa çap edilmiş məqalədən mi daha yaxşı öyrənirlər deyə müqayisə edilib. Hər iki formatda eyni müddət sərf etsələr də, iki gün sonra yazılı imtahanda oxuyanların uğuru 81%, dinləyənlərin isə 59% olub.

Səbəb budur ki, çətin mövzular diqqət və strategiya tələb edir. Yazılı mətn oxuyucuya daha çox nəzarət və təşkilat verir - abzaslar və başlıqlar oxuyucunu yönləndirir. Səsli mətnlərdə bu cür göstəricilər yoxdur. Buna görə də çətin mətnlərdə oxuma daha effektiv ola bilər.

Sadə mətnlərdə oxuma və dinləmə bənzər olsa da, çətin mətnlərdə yazılı mətn üstünlük təşkil edir. Hekayələr daha öngörüləbilir və tanış fikirlərdən ibarətdir, amma izahedici mətnlər daha çox bilinməyən və strateji oxuma tələb edir.

Gələcəkdə səsli kitabların yayılması ilə dinləyicilər təcrübə qazanacaq, lakin yazılı mətnin yerini tam əvəz edə bilməz. Səsli kitablar çoxluqla maşın sürərkən, idman edərkən və ya başqa işlərlə məşğul olarkən istifadə olunur. İnsan beyni eyni anda iki işi görmək üçün deyil, buna görə çoxlu iş görərkən yalnız ümumi mənanı anlayırıq.

Bu səbəbdən, kitab klubunda bir kitabı dinləmək hiylə sayılmır. Sadəcə fərqli təcrübə əldə edirsiniz. Yazılı və səsli mətnləri bir-birinin yerinə qoymaq yox, fərqlərini başa düşmək və avantajımıza çevirmək daha zəngin bir oxu təcrübəsi yaradır.