Kitabın ruhu olarmış... Malik Atilay yazır

Bir kağız vərəqi çevriləndə təkcə cümlələr deyil, illər də çevrilir bizimlə , ömür səhifəsi qatlanır hər səhifədə. Hər vərəq - zamanın bir qatıdır, hər kitab - susaraq danışan bir insan ömrü. Ənənəvi kitab - yəni çap olunmuş, kağızdan olan, qapağını əlinlə açdığın o qədim dost - bu gün elektron dünyada unudulmağa doğru getsə də, əslində ruhun ən saf sığınacağı olaraq qalır. Onun varlığı yalnız oxumaq üçün deyil, həm də düşünmək, yaşamaq, yaddaşla barışmaq üçündür.

Kitab sadəcə bir informasiya bankı deyil. Əgər belə olsaydı, telefonun yaddaşı ilə insan beyni arasında heç bir fərq olmazdı. Amma biz bilirik ki, Tolstoyun “Anna Karenina”sını PDF formatında oxumaqla, onu köhnəlmiş, bəlkə də sovet dövründən qalma bir kitabın saralmış, tütün qoxulu vərəqlərindən oxumaq arasında dağlar qədər fərq var. Birində məzmun var, o birində isə həm məzmun, həm zaman, həm də ruh.

Təsəvvür et: bir adam Dostoyevskini oxuyur. Amma necə oxuyur? Telefon ekranında sürüşdürərək, reklamların arasından sıyrılıb gələn cümlələrləmi? Yoxsa vərəqləri çevirdikcə, qəhrəmanların içində yaşadığını hiss edərəkmi? “Cinayət və Cəza”nı bir PDF fayl kimi oxumaq — Raskolnikovun qatil olduğunu öyrənməkdir. Amma onu çap olunmuş kitabda, gecənin bir aləmində,stolüstü lampada oxumaq — Raskolnikovun qatil olduğuna görə sən özünün vicdan əzabı çəkməyini görməkdir.

Kitab bir obyekt deyil. O bir canlıdır. Təsadüfi deyil ki, bir çox mədəniyyətlərdə kitabı yerə qoymaq, üstünə bir şey qoymaq, cırmaq günah sayılırdı. Çünki kitab müqəddəslik əlaməti daşıyır. Bəlkə də, bu gün biz kitablara “daha rahat”, “daha yüngül” deyərək elektronlaşdıqca, həyat da daha mənasız, daha səthi, daha sürüşkən olur. Kağız kitabı əvəzləyən texnologiya yaddaşı silir, çünki “çəkisi yoxdur”.

Halbuki yaddaş çəki deməkdir. Cümlələrin yükü olmalıdır. Sözün məsuliyyəti var.

Odur ki, hər evdə kitab rəfi olmalıdır. Bu yalnız bilik üçün deyil, həm də bir mesaj üçündür. Kitab rəfi — ailəyə, uşaqlara, qonağa, gələcəyə deyilən susqun bir cümlədir: “Bu evdə düşünülür.” O rəf — dilsiz bir iqrar, səssiz bir intellektual möhürdür. Uşaqlar kitab rəfini görmədikcə, kitabla tanış olmurlar. Və kitabla tanış olmayan uşaqlar yalnız testləri cavablandırmağı öyrənir, həyatın suallarını isə cavabsız buraxırlar.

Əgər bir evin mərkəzində televizor dayanırsa, o ev gündəmin oyuncağıdır. Əgər bir evin mərkəzində kitab rəfi dayanırsa, o ev zamanın şahididir.

Sən Kafka-nın “Çevrilmə” əsərini yalnız bir mətləb kimi deyil, öz varlığınla oxuyursansa — yəni Gregor Samsanın səhər oyananda böcəyə çevrildiyini oxuyub, özünü də bəzən insanlıqdan çıxmış hiss edirsənsə — bu artıq kitab deyil, sənin həyatındır. Kağızın mövcudluğu bu transformasiyanı gerçək edir. Elektron cihazlarda bu təcrübə kəsilir, çünki oxumaqla yaşamaq arasındakı divar orada qoparılmır. Bir növ sədd çəkir...

Kağıza yazılmış, sətirlərində illərin nəfəsi olan, bir vaxtlar kiminsə göz yaşı düşmüş, ya da sevincindən vərəqini qatlamış söz. Kitab rəfi bu sözlərin bir araya yığılmış məbədi kimidir.

Ədəbiyyat nümunələri göstərir ki, yazıçıların özü belə kitaba obyekt kimi deyil, varlıq kimi yanaşıblar. Orhan Pamukun “İstanbul” memuarını oxuyan biri biləcək ki, Pamuk öz uşaqlıq evindəki kitab rəfinə necə ehtiramla baxırdı — sanki atasının yaddaşı idi o rəf. Ya da Milan Kunderanın “Varolmanın dözülməz yüngüllüyü”ndəki fəlsəfi cümlələr — onlar heç vaxt SMS tonunda yazılmayıb. Onlar üçün “sükut yoldaşlığı” lazımdır — məhz kağız kitabın sükutu.

Kağız kitabın səsi yoxdur, amma səsi eşidilən bütün mətnlərin təməli oradadır.

Alman filosofu Walter Benjamin yazırdı ki, “Hər kolleksiyaçı üçün kitabın əsl dəyəri onun əldə edilməsi tarixindədir.” Yəni kitab yalnız içindəki mətndən ibarət deyil. O, necə alındı, kimdən alındı, nə vaxt oxundu, nə zaman yarımçıq qoyuldu — bütün bunlar da o kitabın “özəl mətni”dir. Elektron kitab bu mətni yazmır. O, sadəcə "copy-paste"dir.

Və biz insanıq. Biz copy-paste yox, canlılıq istəyirik.

Ənənəvi kitablar təkcə informasiyanı deyil, nəsilləri daşıyır. Onlar atalarımızın əllərini, analarımızın baxışını, uşaqlarımızın gözlərini görmüş əşyalardır. Kitab rəfi isə bu əmanətin məzar yox, məbədi olmalıdır. Bir evin divarında asılmış rəsm gözəl ola bilər, amma kitab rəfi o evin düşünən beyni kimidir.

Bəlkə də bir gün texnologiya yaddaşımızı tam əvəzləyəcək, amma o gün gəldikdə biz artıq insanlar yox, funksiyalara çevriləcəyik. Ona görə də, kitablar yalnız keçmişin deyil, insan olmağın son qalalarıdır.

Və biz, insan qalmaq üçün, hələ də bir vərəqi çevirməliyik.

Malik Atilay