Laqarddan sonrakı Avropa

“Qoca qitə” sərt iqtisadi keçidə hazırdırmı?

Avrozonada son aylar formalaşan müzakirələrin mərkəzində dayanan əsas mövzulardan biri Avropa Mərkəzi Bankı rəhbərliyində mümkün dəyişiklik ehtimalıdır. “Reuters”in Kristina Laqardın tezliklə vəzifədən ayrılacağına dair yayılan xəbərləri Avropanın monetar arxitekturasının gələcək trayektoriyası, fiskal-monetar balansın taleyi və üzv ölkələr arasındakı güc münasibətlərinin yenidən qurulması baxımından ciddi siqnal sayılır.

“Qoca qitə”nin indiki mərhələdə üzləşdiyi inflyasiya təzyiqləri, zəif artım dinamikası fonunda belə dəyişiklik potensial sistem transformasiyasının başlanğıcı ola bilər.

Qısa xatırlatma edək ki, AMB rəhbəri Kristina Laqardın dövrü böhranların ardıcıl şəkildə müşahidə edildiyi bir mərhələ kimi tarixə düşdü. Pandemiya şoku, enerji qiymətlərində sıçrayış, tədarük zəncirlərinin pozulması və geosiyasi risklər səbəbindən AMB həm genişləndirici, həm də sonradan sürətlə sərtləşdirilən monetar siyasət tətbiq etməyə məcbur qaldı. İnflyasiya hədəflərinin aşılması uzun müddət “keçici” amillərlə izah olunsa da, qiymət artımlarının struktur xarakter alması AMB-ni faiz dərəcələrini kəskin artırmağa vadar etdi.

Bununla belə, Laqardın rəhbərliyi ilə qəbul edilən qərarlar həmişə iki ziddiyyətli məqsəd arasında tarazlıq axtarışı kimi görünürdü. Bir tərəfdən qiymət sabitliyi, digər tərəfdən isə borcu yüksək üzv ölkələrin maliyyə sabitliyinin qorunması. Ona görə də bu balans siyasəti indi müzakirələrin mərkəzindədir. Rəhbərlik dəyişikliyi ehtimalının Avrozonada “şimal” və “cənub” yanaşmaları arasındakı klassik fərqləri yenidən aktuallaşdırdığı da müşahidə olunur. Almaniya və fiskal intizam tərəfdarı olan digər ölkələr üçün inflyasiya ilə mübarizə prioritet olaraq qalır və onların baxışına görə AMB-nin etibarlılığı sərt və ardıcıl siyasətlə qoruna bilər. Əksinə, borc yükü yüksək olan ölkələr üçün faizlərin uzun müddət yüksək qalması sosial xərclərin və investisiyaların sıxışdırılması, iqtisadi artımın zəifləməsi deməkdir.

Hazırkı şəraitdə daha sərt monetar xəttin seçilməsi ehtimalı yüksəkdir. Həmin ssenari faizlərin uzun müddət yüksək səviyyədə saxlanılması, balansın sürətli kiçildilməsi və inflyasiya hədəfinə qayıdışın kompromissiz şəkildə təmin edilməsini nəzərdə tutur. Lakin bu yanaşma, eyni zamanda, dövlət borcunun xidmət xərclərini artırır və fiskal dayanıqlıq problemi yaşayan ölkələr üçün əlavə risk yaradır. Bu kontekstdə Fransanın vəziyyəti xüsusi diqqət tələb edir. Fransa son illər artan büdcə kəsiri və dövlət borcu ilə üzləşir. Borcun ÜDM-ə nisbətinin yüksək səviyyədə olması, struktur islahatların gecikməsi və sosial xərclərin çoxluğu fiskal manevr imkanlarını məhdudlaşdırır.

Emmanuel Makronun müəyyən islahat cəhdləri və onların effektivliyi ilə bağlı suallar da qalmaqdadır. Pensiya sistemində dəyişikliklər və əmək bazarının liberallaşdırılması istiqamətində addımlar atılsa da, dövlət xərclərinin struktur optimallaşdırılması sahəsində gözlənilən nəticələr tam əldə olunmayıb. Parisin maliyyə vəziyyəti AMB üçün strateji dilemma yaradır. Çünki bank bir tərəfdən qiymət sabitliyini təmin etməlidir ki, bunun üçün sərt siyasət lazımdır. Digər tərəfdən, Avrozonanın ikinci böyük iqtisadiyyatında borc böhranı riskinin artması ehtimalı yüksəkdir.

Əgər bazarlar Fransanın borc dayanıqlılığına şübhə ilə yanaşmağa başlasa, istiqraz gəlirləri yüksələ, maliyyə fraqmentasiyası təhlükəsi yarana bilər. Belə halda AMB yenidən “antifraqmentasiya” alətlərindən (antifraqmentasiya Avrozonada maliyyə parçalanmasının qarşısını almaq və mərkəzi bankın siyasətinin bütün ölkələrdə eyni təsirlə işləməsini təmin etmək üçün yaradılmış müdafiə mexanizmidir) istifadə etməyə məcbur qala bilər ki, bu da sərt monetar kursla ziddiyyət təşkil edir. Maraqlıdır ki, mövcud vəziyyət daha bir struktur problemi üzə çıxarır. Avrozonada monetar siyasət mərkəzləşdirilmiş, fiskal siyasət isə milli səviyyədə qalır. Sözügedən institusional assimmetriya böhran dövrlərində xüsusilə kəskin hiss olunur. Mərkəzi bank inflyasiya ilə mübarizə apararkən, milli hökumətlər seçici təzyiqi altında genişlənməyə meyilli ola bilirlər. Nəticədə, fiskal-monetar uyğunsuzluq yaranır.

Avropanın iqtisadi çətinliklərinin artmasında struktur rəqabət qabiliyyətinin zəifləməsi, sənaye bazasının enerji xərcləri səbəbindən sıxışdırılması və qlobal texnoloji yarışda geri qalma kimi amillər də mühüm rol oynayır. Lakin dövlət borcunun yüksəlməsi bu problemləri daha da kəskinləşdirir, çünki hökumətlərin strateji investisiyalar üçün maliyyə imkanları məhdudlaşdır. Əgər siyasi rəhbərlik uzunmüddətli struktur transformasiya əvəzinə, qısamüddətli sosial sabitliyi qorumağa üstünlük verərsə, iqtisadi dayanıqlılıq zəifləyir. Makron hökumətinə yönələn tənqidlərin bir hissəsi məhz bu məqamla bağlıdır.

Siyasi legitimliyi qorumaq məqsədilə sosial kompromislərə üstünlük verilməsi, lakin paralel olaraq borc yükünün azaldılması istiqamətində radikal addımların atılmaması Fransa iqtisadiyyatını həssas vəziyyətdə saxlayır. Bu isə Avrozonanın ümumi risk profilinə təsir göstərir. Fransanın iqtisadiyyatın zəifliyi bütün valyuta blokunun maliyyə sabitliyini sual altına qoya bilər. Belə şəraitdə AMB rəhbərliyində dəyişiklik həm bazarlar, həm də siyasi dairələr tərəfindən gələcək kursun göstəricisi kimi şərh olunur.

Əgər yeni rəhbərlik daha monetar mövqe sərgiləsə, Avrozonada fiskal intizamın gücləndirilməsi üçün siyasi təzyiq arta bilər. Əks halda, inflyasiya riskləri ilə bağlı etimad problemi yarana bilər. Hər iki ssenari kompromis tələb edir və bu kompromisin hansı formada qurulacağı Avropanın iqtisadi gələcəyini müəyyənləşdirəcək.

Yeganə HACIYEVA,
politoloq

Emmanuel Makronun uğursuz siyasi və iqtisadi siyasəti təkcə Fransanın deyil, ümumilikdə Avropa İttifaqının gələcəyi üçün ciddi risklər formalaşdırıb. “İqtisadi islahatlar” adı altında atılan addımlar mövcud vəziyyəti dəyişmir, uğurlu strategiya təsiri bağışlamır.

Avropanın iqtisadi dairələrində tanınmış ekspertlər dəfələrlə vurğulayıblar ki, irəli sürülən ideyalar qısamüddətli effektə hesablanıb və məhdud biznes çevrələrinin maraqlarına xidmət edir. Bu baxımdan, onları Aİ-nin uzunmüddətli və inklüziv inkişaf strategiyası kimi qiymətləndirmək olmaz. Oxşar meyillər Fransa daxilində də özünü göstərir. Sosial həssas təbəqələrin iqtisadi yükünün artması, yüksək gəlirli qrupların və iri kapital sahiblərinin mövqelərinin daha da möhkəmlənməsi cəmiyyətdə balansın pozulması riskini yaradır. Sosial və iqtisadi sahələrdə planlaşdırılan digər dəyişikliklər bu disbalansı daha da dərinləşdirə bilər.

Makronun prezidentliyə namizədliyi dövründə müəyyən iqtisadi dairələrin dəstəyi ilə ön plana çıxmasına şübhələr yaranmışdı. İndiki təşəbbüslərinin də həmin çevrələrin maraqları ilə uzlaşdığını ehtimal etmək olar. Mümkün çıxış yollarından biri kimi daha balanslı və milli iqtisadi maraqları nəzərə alan siyasətin tətbiqi ola bilərdi. Bu yanaşma hər bir ölkənin öz sənaye potensialını, kənd təsərrüfatı, enerji təhlükəsizliyi və daxili bazarı qorumağa və gücləndirməyə yönəlmiş addımlar atmasını nəzərdə tutur.

Eyni zamanda, sosial ədalət prinsiplərinin qorunması, orta təbəqənin möhkəmləndirilməsi və kiçik–orta sahibkarlığın dəstəklənməsi iqtisadi artımın daha dayanıqlı olmasına şərait yarada bilər. Milli iqtisadiyyatların sağlam əsaslar üzərində inkişafı isə bütövlükdə regional və beynəlxalq inteqrasiya proseslərində daha güclü və rəqabətqabiliyyətli mövqe formalaşdırmağa imkan verər.

Üzv ölkələrin daxili iqtisadi dayanıqlılığını gücləndirməsi, istehsal və rəqabət qabiliyyətini artırması ümumi iqtisadi potensialın möhkəmlənməsinə xidmət edə bilər. Əks halda, dar qrupların maraqlarına üstünlük verən və üzv ölkələrin sosial-iqtisadi reallıqlarını yetərincə nəzərə almayan mərkəzləşdirilmiş qərarlar nə qısamüddətli, nə də uzunmüddətli perspektivdə arzu olunan nəticəni verəcək.

Nəzrin ELDARQIZI
XQ