Londonun Brüsselə doğru dönüşü

Avropada yeni təhlükəsizlik arxitekturası axtarışı

Böyük Britaniya və Avropa İttifaqı “boşanma”dan 5 il sonra ilk dəfə olaraq bir-birinə doğru real addım atıblar. Aylarla davam edən danışıqlardan sonra tərəflər sərhəddəki bəzi maneələrin aradan qaldırılması və təhlükəsizlik-müdafiə sahəsində əməkdaşlıq haqqında sazişin imzalanması ilə razılığa gəliblər. Londonda keçirilən ilk birgə sammit siyasətçilər və ekspertlər tərəfindən “tarixi” olaraq qiymətləndirilir.

Britaniya ilə Brüssel arasında təhlükəsizlik və müdafiə sahəsində saziş uzun müddətdir ki, gündəmdə idi. Bu razılaşma tərəflərə daha sıx təhlükəsizlik əməkdaşlığı, məlumat mübadiləsi və müdafiə sənayesində birgə fəaliyyət imkanı yaradacaq. Saziş çərçivəsində Britaniya şirkətləri ­Aİ-nin 150 milyard avroluq silahlanma proqramına çıxış hüququ əldə edəcək. Baş nazir Kir Starmer razılaşmadan sonra verdiyi bəyanatda vurğulayıb ki, "London dünya arenasına qayıdır". Bu açıqlama fonunda bir çox müşahidəçi belə bir sualı gündəmə gətirib: İngiltərə Avropada ABŞ-ı əvəz etməyə, dominant təhlükəsizlik oyunçusuna çevrilməyə hazırlaşırmı? Ümumiyyətlə, London belə bir potensiala malikdirmi?

“Brexit”in yaratdığı gərginliklərdən sonra Böyük Britaniya və Aİ arasında münasibətlərdə daha praqmatik yanaşmanın əlamətləri görünməkdədir. Bu kontekst­də, Şimali İrlandiyada ticarət rejiminə dair Vindzor sazişi mühüm dönüş nöqtəsi kimi çıxış edir. Hər iki tərəf xüsusilə Ukraynadakı müharibə fonunda müdafiə və xarici siyasət sahəsində koordinasiyaya maraq göstərir. Bununla belə, əsaslı fikir ayrılıqları qalmaqdadır. Britaniyanın ­Aİ-yə, Gömrük İttifaqına və ya vahid bazara qayıtması hazırda müzakirə predmeti deyil. Əməkdaşlıq konkret və məqsədyönlü sahələrə fokuslanıb.

Təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın intensivləşməsi hər iki tərəf üçün məntiqli addımdır. London müəyyən Avropa təşəbbüslərində mühüm, bəzən də liderlik rolu oynaya bilər. Lakin Böyük Britaniyanın Avropada ABŞ-ı tam əvəz edə biləcəyi fikri reallıqdan uzaqdır. ABŞ-ın Avropaya hərbi, siyasi və iqtisadi təsirinin miqyası unikal olaraq qalır. Böyük Britaniya Avropa təhlükəsizlik arxitekturasında əvəzedici deyil, tamamlayıcı rol oynaya bilər. London-Brüssel xəttində əməkdaşlığın güclənməsi, ümumilikdə, Avropanın təhlükəsizliyinə töhfə versə də, bu, ABŞ-ın əsas təminatçı rolu ilə müqayisə edilə bilməz.

ABŞ NATO-nun onurğa sütunu olaraq qitədə on minlərlə hərbçi və mühüm hərbi infrastruktura sahibdir. Nüvə çəkindirməsi, yüksək texnoloji hərbi imkanlar, hava hücumundan müdafiə və qlobal təhlükəsizlik gündəminin formalaşmasında liderlik – bütün bunlar Vaşinqtonun unikal rolunu göstərir. Bu mənada Britaniya ABŞ-ı nə miqyas, nə təsir, nə də hərbi-texnoloji imkanlar baxımından əvəz edə bilməz. Bununla belə, bəzi sahələrdə, məsələn, NATO-nun şərq cinahında hərbi logistika, Aİ və anqlo-sakson dünyası arasında diplomatik vasitəçilik, yaxud Avropanın müdafiə planlaşdırması sahəsində fəal aktor kimi çıxış edə bilər.

Britaniya, şübhəsiz ki, güclü hərbi (nüvə arsenalı da daxil olmaqla), iqtisadi və diplomatik potensiala malik olan əsas Avropa gücüdür. “Brexit”dən sonra London beynəlxalq arenada yeni rol axtarışındadır. İkitərəfli əlaqələrin gücləndirilməsi və Avropanın təhlükəsizliyində fəal iştirak bu yeni strategiyanın əsas elementləridir. Aİ ilə yaxınlaşma Britaniyanın müdafiə və xarici siyasət sahəsində əsas tərəfdaş kimi mövqeyini gücləndirə bilər. Lakin ən sıx əməkdaşlıq şəraitində belə, Britaniyanın resursları ABŞ-la müqayisədə məhduddur və “Brexit”in yaratdığı institusional və siyasi uçurumun tam bərpası üçün vaxt tələb olunur.

Nəticə etibarilə, Böyük Britaniyanın Aİ ilə yaxınlaşması hər iki tərəf üçün mühüm addımdır. Bu əməkdaşlıq Avropada təhlükəsizlik və sabitlik üçün əlavə dayaq nöqtəsi yaradır. London Avropa qitəsində əsas aktor olaraq qalacaq. Lakin Aİ ilə dərin strateji tərəfdaşlığa aparan yol hələ uzun və çətin olacaq – bu isə “Brexit”in miras qoyduğu boşluqların tədricən doldurulmasını tələb edir.

Səbuhi MƏMMƏDOV
XQ