Manata hörmət: Etirazın da bir sərhədi var

Bəzən bir cəmiyyətin yaşadığı böhran onun böyük meydanlarında deyil, ən adi görünən davranışlarında üzə çıxır. Bir məktəbin qapısında, bir sinfin qarşısında, bir uşağın göz yaşında, yaxud bir əskinasın üzərinə yazılmış bir neçə sözdə…

Bu gün Azərbaycanda təhsildə hicab məsələsi ətrafında yaranan mübahisə də artıq geyim qaydaları ilə məhdudlaşmır.

Məsələ insanın vicdanına, dövlətin dünyagörüşünə, cəmiyyətin birgəyaşayış mədəniyyətinə və etirazın hansı vasitələrlə ifadə olunmasına qədər uzanır.

Məncə, burada bir həqiqəti açıq demək lazımdır ki, hicaba münasibətdə yaranan narazılıq nə qədər ciddi olsa da, milli valyutanın üzərinə şüar yazmaqla ifadə edilməməlidir.

Çünki bir məsələdə haqlı olduğunu düşünən insan başqa bir məsələdə məsuliyyətsiz davranmaqla öz mövqeyinə zərər verə bilər.

Hicab məsələsi həssas məsələdir. Bir tərəfdə dövlətin dünyəvilik prinsipi və təhsil müəssisələrində vahid qaydalar müəyyənləşdirmək istəyi dayanırsa, digər tərəfdə insanın dini inancı, şəxsi seçimi və təhsil hüququ dayanır. Bu iki anlayışın toqquşduğu yerdə cəmiyyətin üzərinə düşən vəzifə qarşıdurmanı dərinləşdirmək deyil, hüququ, vicdanı və ictimai marağı uzlaşdırmağın yolunu tapmaqdır.

Məktəbin qapısında qalan uşağın təhsili hansı mübahisənin qurbanına çevrilirsə-çevrilsin, bu, ciddi suallar doğurur.

Amma bir ayrı məsələ də var. Etiraz etmək hüququ ilə hər şeyi etiraz vasitəsinə çevirmək eyni şey deyil.

Manat adi kağız parçası deyil. Onun üzərindəki rəqəmlərdən, rənglərdən və təsvirlərdən daha böyük bir məna var. Manat ölkənin iqtisadi dövriyyəsinin, insanların gündəlik əməyinin, alıb-satdığı məhsulun, qazandığı çörək pulunun vasitəsidir. O, bazarda alış-veriş edən insanın da, zəhmətlə maaş qazanan fəhlənin də, övladına xərclik verən valideynin də əlindən keçir. Pulun dəyəri yalnız onun nominalında deyil, cəmiyyətin ona etibarındadır.

Bu səbəbdən, əskinasın üzərinə siyasi və ya dini şüar yazmaq sadəcə bir vərəqin üzərinə söz yazmaq kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu, ictimai əhəmiyyət daşıyan bir vasitəni şəxsi etirazın alətinə çevirməkdir. Üzərində gözlə görünən yazı olan əskinasın dövriyyəyə yararlılığına təsir göstərməsi də mümkündür. Beləliklə, etirazın nəticəsi təkcə şüarı yazan şəxslə məhdudlaşmır; onun nəticəsini başqa insanlar, pul dövriyyəsi və ümumi ictimai maraq da daşıya bilər.

Ən başlıcası isə budur ki, milli valyuta nə hökumətin şəxsi mülkiyyətidir, nə də hansısa siyasi və ya dini mübahisənin elan lövhəsi. O, hamımızın istifadə etdiyi ümumi iqtisadi vasitədir. Onu qorumaq dövlətə sədaqət nümayiş etdirməkdən daha geniş məna daşıyır; bu, başqalarının əməyinə, ictimai əmlaka və ümumi qaydalara hörmətdir.

Bir insan hicaba qoyulan məhdudiyyətə etiraz edə bilər. O, qərarı yanlış hesab edə, hüquqi mübahisəyə çıxara, yazı yaza, ictimai müzakirə apara, səlahiyyətli qurumlara müraciət edə və dinc şəkildə öz mövqeyini ifadə edə bilər. Ancaq bunların heç biri milli valyutanı korlamağı zəruri etmir. Əksinə, etirazın mahiyyəti ilə seçilən vasitə arasında uyğunluq olmalıdır. Ədalət tələb edən davranış özü də ədalət prinsipinə söykənməlidir.

Burada daha təhlükəli bir məqam da var. Həssas dini və ictimai məsələlərdə emosiyalar çox tez alovlanır. Bir tərəfin addımı digər tərəfin sərt reaksiyasına, sonra yeni qarşıdurmaya səbəb olur. Belə bir şəraitdə düşünülməmiş hərəkətlərdən, təxribat ehtimalı yaradan davranışlardan və cəmiyyəti bir-birinə qarşı qoyan üsullardan uzaq durmaq lazımdır. Konkret bir hərəkətin arxasında kimin dayandığını sübutsuz söyləmək olmaz. Amma nəticəsi cəmiyyətdə gərginliyi artıran hərəkətləri tənqid etmək üçün də kiminsə niyyətini sübut etməyə ehtiyac yoxdur.

İnsan bəzən öz mövqeyini müdafiə etdiyini düşünərkən, əslində müdafiə etdiyi məsələnin özünə zərər vurur. Hicaba azadlıq tələb etmək üçün manata hörmətsizlik etmək məcburiyyətində deyilik.

Dini inancı qorumaq istəyən insanın milli valyutanı korlaması onun inancını daha güclü etmir. Eyni qaydada, milli valyutanın qorunmasını tələb etmək də kiminsə dini inancını alçaltmağa əsas vermir. Bunlar bir-birinə qarşı qoyulmalı anlayışlar deyil.

Mənim üçün məsələnin əsas sualı budur ki, biz narazılığımızı ifadə edərkən hansı cəmiyyət olmaq istədiyimizi də düşünürükmü? Hüquq tələb edən, amma başqasının haqqını da nəzərə alan cəmiyyətmi? Yoxsa hər kəsin öz emosiyasını ümumi qaydaların fövqündə tutduğu, bir problemin başqa bir problem yaratdığı cəmiyyətmi?

Elmar
Gununsesi.info