Mədəni irs yalnız abidələr deyil

Mədəni irs deyəndə ilk olaraq qədim qalalar, saraylar, məscidlər, muzeylər və tarixi abidələr yada düşür. Lakin mədəniyyətin böyük bir hissəsi daş və divarlarda deyil, insanların gündəlik həyatında yaşayır.

Məsələn, muğam ifası, aşıq sənəti, xalq rəqsləri, bayram adətləri, ənənəvi sənətkarlıq, nağıl və dastanların nəsildən-nəslə ötürülməsi də mədəni irsin bir hissəsidir.

UNESCO bunu qeyri-maddi mədəni irs adlandırır.

Təşkilatın Konvensiyasına görə, qeyri-maddi irs icmaların öz mədəni irsi kimi tanıdığı təcrübələri, bilikləri, bacarıqları, ifadələri, mərasimləri və ənənələri əhatə edir. Bu irs nəsildən-nəslə ötürülür, eyni zamanda cəmiyyətin dəyişməsi ilə yenidən formalaşır.

İrs yalnız keçmiş demək deyil

Burada maraqlı məqam odur ki, UNESCO qeyri-maddi irsi yalnız qədim dövrlərdən qalan dəyişməz ənənə kimi qəbul etmir.

Təşkilatın izahına görə, qeyri-maddi irs eyni vaxtda ənənəvi, müasir və canlı ola bilər. Yəni bir adət əsrlər əvvəl yaranıbsa belə, bu gün cəmiyyət tərəfindən yaşadılırsa və dəyişən şəraitə uyğunlaşırsa, mədəni irsin bir hissəsi olaraq qalır.

Bu yanaşma mədəniyyətin qorunması məsələsinə başqa cür baxmağa imkan verir.

Məsələn, qədim musiqi janrını yalnız arxivdə saxlamaq onun qorunması demək deyil. Onun yeni nəsil ifaçılar tərəfindən öyrənilməsi, səhnədə səsləndirilməsi və cəmiyyət tərəfindən yaşadılması da vacibdir.

Niyə nəsildən-nəslə ötürülməsi vacibdir?

UNESCO qeyri-maddi mədəni irsin insanlara kimlik və davamlılıq hissi verdiyini bildirir.

Bu irs cəmiyyətin tarixini yalnız kitab və muzeylərdə deyil, gündəlik həyatında da yaşadır. Eyni zamanda müxtəlif icmaların bir-birinin adət və ənənələrini anlamasına, mədəni müxtəlifliyə hörmətin artmasına kömək edə bilər.

Bu baxımdan bir ailədə nənənin nəvəsinə müəyyən yeməyin hazırlanmasını öyrətməsi, ustanın sənətkarlıq bacarığını şagirdinə ötürməsi və ya musiqiçinin qədim ifa üslubunu gənc sənətçiyə öyrətməsi sadəcə məişət hadisəsi deyil.

Bunlar mədəni yaddaşın ötürülməsi mexanizmləridir.

Qeyri-maddi irsin əsas sahələri

UNESCO-nun yanaşmasında bu irsə şifahi ənənələr və ifadələr, ifaçılıq sənətləri, sosial praktikalar, mərasimlər və bayram tədbirləri, təbiət və kainatla bağlı bilik və təcrübələr, ənənəvi sənətkarlıq bacarıqları daxildir.

Bu siyahı göstərir ki, mədəni irs yalnız “qədim və nadir” olanla məhdudlaşmır.

Adi görünən bir mərasim, yerli sənətkarlıq üsulu və ya xalq musiqisi də müəyyən cəmiyyət üçün böyük tarixi və sosial əhəmiyyət daşıya bilər.

Azərbaycan üçün niyə vacibdir?

Azərbaycanın mədəni kimliyində musiqi, muğam, aşıq sənəti, xalçaçılıq, Novruz ənənələri, mətbəx və müxtəlif sənətkarlıq növləri mühüm yer tutur.

Bu irsin gələcək nəsillərə ötürülməsi yalnız dövlət qurumlarının işi deyil. Ailə, məktəb, sənətkar, mədəniyyət müəssisələri və cəmiyyətin özü bu prosesin iştirakçısıdır.

Çünki UNESCO-nun əsas yanaşması da budur: bir ənənənin həqiqətən irs hesab olunması üçün onu yaradan və yaşadan icma həmin irsi özününkü kimi tanımalıdır.

Mədəni irsin ən böyük təhlükəsi bəzən onun dağıdılması yox, istifadədən çıxması və unudulmasıdır.

Bir mahnı oxunmursa, sənətkarlıq üsulu öyrədilmirsə, qədim adət yalnız kitabda qalırsa, onun canlılığı zəifləyir.

Ona görə mədəni irsi qorumağın ən yaxşı yollarından biri onu gündəlik həyatın içində yaşatmaqdır.

AzPost.az