Məmur ailəsinin görünməyən imtiyazları CƏZASI VAR

Azərbaycanda adi vətəndaşla yüksək vəzifəli məmurun ailə üzvü qanun qarşısında eyni hüquqlara malikdir. Bəs real həyatda da vəziyyət belədirmi? Niyə bəzi insanlar vəzifəli şəxslə qohumluğunu xüsusi üstünlük kimi təqdim edir? Məmurun övladı olmaq işə qəbulda, biznesdə, yol hərəkətində və ya dövlət qurumları ilə münasibətlərdə əlavə imkanlar yarada bilərmi?

Bu suallar cəmiyyətdə zaman-zaman müzakirələrə səbəb olur. Əsas məsələ isə qanunun verdiyi hüquqlarla şəxsi əlaqələrin yaratdığı qeyri-rəsmi üstünlüklər arasındakı fərqdir. Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzu ilə bağlı araşdırmasını təqdim edirik:

Qanun məmur ailələrinə xüsusi status verirmi?

Azərbaycan Konstitusiyasının 25-ci maddəsinə əsasən, hamı qanun və məhkəmə qarşısında bərabərdir. Şəxsin mənşəyi, əmlak vəziyyəti və qulluq mövqeyi ona qanunsuz üstünlük qazandırmamalıdır.

Bu baxımdan məmurun həyat yoldaşı, övladı, valideyni və digər qohumları yalnız qohumluq əlaqəsinə görə xüsusi hüquqi status əldə etmirlər.

Bununla belə, qanunvericilikdə müəyyən dövlət vəzifələrinin icrası ilə əlaqədar təhlükəsizlik, sosial təminat və digər xüsusi təminatlar nəzərdə tutula bilər. Belə təminatlar bütün məmur ailələrinə aid edilən ümumi imtiyaz deyil.

Məmurun adı qapıları aça bilərmi?

Azərbaycanda ictimai müzakirələrdə tez-tez rast gəlinən məsələlərdən biri vəzifəli şəxslərin yaxınlarının işə qəbulda, biznes fəaliyyətində və digər sahələrdə üstünlük qazanması ehtimalıdır. Məsələn, dövlət müəssisəsində vakansiyaya müraciət edən iki namizəddən birinin yüksək vəzifəli şəxsin övladı olduğunu düşünək. Həmin namizədin yalnız qohumluq əlaqəsinə görə seçilməsi bərabər rəqabət prinsipi baxımından ciddi suallar doğurar. Oxşar vəziyyət tenderlərdə, dövlət sifarişlərində, torpaq və əmlak məsələlərində də yarana bilər.

Lakin burada mühüm fərq var: məmur övladının yüksək vəzifəyə təyin edilməsi və ya uğurlu biznes qurması özlüyündə qanun pozuntusu deyil. Qanunsuzluq konkret qərara müdaxilə, səlahiyyətdən sui-istifadə və ya digər hüquqpozma sübuta yetirildikdə müəyyən olunur.

Qohumluq əlaqəsindən istifadə cinayətdirmi?

Azərbaycanın “Korrupsiyaya qarşı mübarizə haqqında” Qanunu vəzifə imkanlarından qanunsuz maddi və digər üstünlüklər əldə etmək məqsədilə istifadəni tənzimləyir. Cinayət Məcəlləsinin 308-ci maddəsi isə müəyyən şərtlərlə vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadəyə görə məsuliyyət nəzərdə tutur. Məsələn, məmurun qohumuna qanunsuz üstünlük qazandırmaq üçün xidməti səlahiyyətlərindən istifadə etməsi, qanunda nəzərdə tutulan digər əlamətlər də mövcud olduqda, cinayət məsuliyyəti yarada bilər. Amma sadəcə kiminsə özünü “məmur övladı” kimi təqdim etməsi avtomatik cinayət sayılmır. Hüquqi məsuliyyət konkret hərəkətdən və onun nəticələrindən asılıdır.

Cəmiyyətdə məmur ailəsi olmaq xüsusi statusdurmu?

Hüquqi statusla sosial nüfuz eyni anlayış deyil. Yüksək vəzifəli şəxsin ailəsinə mənsub olmaq bəzi mühitlərdə tanışlıq dairəsini genişləndirə, müəyyən şəxslərin münasibətinə təsir göstərə bilər. Problem həmin sosial nüfuzun dövlət qərarlarına təsir vasitəsinə çevrildiyi zaman yaranır. Vətəndaşın müraciətinə onun kimliyinə görə deyil, qanuna əsasən baxılmalıdır. Əks halda dövlət institutlarına inam zədələnə, ədalətli rəqabət prinsipi zəifləyə bilər.

Əsl imtiyaz kimin olmalıdır?

Azərbaycanda məmur ailələrinin hamısının qanunsuz üstünlüklərdən istifadə etdiyini söyləmək üçün əsas yoxdur. Belə ümumiləşdirmə həm hüquqi, həm də mənəvi baxımdan yanlış olardı. Lakin qohumluq əlaqələrinin qərarlara təsir göstərməsi riski ciddi nəzarət tələb edir. Əsas prinsip sadədir: dövlət vəzifəsi şəxsi ailə imtiyazına çevrilməməlidir. Məmurun da, sıravi vətəndaşın da övladı eyni qanunlarla qorunmalı və eyni qanunlar qarşısında cavabdeh olmalıdır. Çünki hüquqi dövlətdə insanın hansı ailədə doğulması deyil, qanun qarşısındakı bərabərliyi əsas götürülməlidir.