“Mən Arazam, səsim tutqun Arazdı” Zaur Ustac yazır

DOXSANINCI YAZI

(Azərbaycan Məmməd Arazın simasında)

Budəfəki söhbətimizin mövzusu Azərbaycan olacaq! Bəli məhz Azərbaycan! Azərbaycanı son nəfəsinə qədər (Babək kimi, Nəsimi kimi, Cavadxan kimi, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə kimi, Üzeyir Hacıbəyov kimi, Heydər Əliyev kimi)  “Azərbaycan”, “Azərbaycan” deyə hayqıraraq tanıdan, yaşadan, yaradan hər  bir işi ilə bir Azərbaycan olmağı bacaran bu Yurdun övladlarının sözündə, əməlində, simasındakı cizgilərdə axtaracağıq. Sözün əsl mənasında söz böyük qüvvədir. Və bizim artıq neçə illərdir yaradıcılıq şüarımıza (əməli iş devizimizə) çevrilmiş “tərəfsiz ədəbiyyat tarixdir” deyimi reallıqdır. Ədəbiyyat  (xalqın yurdsevər övladlarının yaratdığı tərəfsiz bədii nümunələr) eyni zamanda yarandığı coğrafiyanın, dilin, xalqın tarixidir, mədəniyyətidir.

Bu baxımdan mədəniyyət tariximizdə elə insanlar olub ki, onlar nəinki əməlləri, sözləri ilə, hətta heç nə demədən – susqunluğu ilə, simasındakı cizgilərilə Azərbaycanı bizə anladıb və anladır… Məsələn, əgər, Səməd Vurğunun “Azərbaycan”ı, Süleyman Rüstəmin “Təbrizim”i bizə Azərbaycanı anladırsa, Məmməd Arazın heç nə demədən, sadəcə bax beləcə məsum, məsum baxması özü bir Azərbaycandır. O, hətta “mamır olub qayalarında bitmək” istədiyi doğuma Yurdu üçün: ““Azərbaycan!” – deyiləndə ayağa dur ki, …” kimi şedevr yatmamış olsaydı belə, onun tək bircə susqun fotosuna baxmaqla təmsil etdiyi Azərbaycanı tanımaq olardı…

Məsələn, bax bu yazım üçün seçdiyim foto olsun. Bu şəkil susmur. O, sükutun içindən danışır, baxışların dərinliyindən söz alıb gəlir. Küləkli bir payız gününü xatırladan fon, arxada qalan ömrün təpələrinə bənzəyir: bir az saralmış, bir az yorğun, amma yenə də ucalığını itirməmiş. Ön planda isə düşüncəyə çəkilmiş bir insan var — üzündə zamanın izi, baxışlarında xalqın taleyi.

Əli dodaqlarına yaxın, sanki bir misranı içində deyir, amma ucadan səsləndirmir. Bu jest adi bir poza deyil; bu, ömür boyu sözlə yaşayan, sözlə ağrıyıb sözlə ovunan bir şairin vərdişidir. Barmaqlar düşüncəni saxlayır, dilə gəlməsin deyə… Çünki bəzi fikirlər var ki, yalnız şeirə çevriləndə rahatlıq tapır.

Bu baxışlarda təkcə şəxsi talenin izi yoxdur. Burada bir xalqın sevinci, ağrısı, üsyanı və səbrinin kölgəsi dolaşır. Elə bil gözlər uzaqlara yox, zamanın içinə baxır. Keçmişin izlərini, bu günün suallarını və gələcəyin nigaran cavablarını eyni anda görür. Bu baxışlar oxucuya yaxşı tanışdır — çünki biz onu hələ deyilməmiş misralarından tanıyırıq.

Geyimin sadəliyi də təsadüfi deyil. Bu sadəlikdə təmtəraq yox, ləyaqət var. Şairin böyüklüyü libasında deyil, duruşundadır. Təbiətlə üz-üzə dayanması isə təsadüf yox, seçimdir: o, həmişə torpağın, dağın, küləyin dilini bilib. Bu şəkil də sanki deyir: “Mən bu xalqın sözünü təbiətin səsi ilə demişəm”.

Şəkil danışdıqca anlayırsan ki, burada bir insan yox, bir yaddaş dayanıb. Bu yaddaş susanda da danışır, kədərlənəndə də ümid verir. Bu yaddaşın adı Azərbaycan poeziyasında çoxdan bir zirvəyə çevrilib. Amma şəkil bunu ucadan demir — ehtiyac da yoxdur. Çünki əsl söz, əsl şair kimi, səssizcə təsir edir.

Bu “danışan şəkil” bizə baxmır, bizi dinləyir. Sanki soruşur: Sözə nə etdin? Vətənə necə baxdın? Həqiqəti deməyə cəsarətin çatdımı? Cavabı isə yenə onun şeirləri verir. Şəkil susur, amma səs uzun müddət içimizdə qalır.

Bu fotoya baxanda ilk olaraq sükut danışır. Sözsüz, səs-küysüz, amma ağır və dərin bir sükut… Sanki kadrın içində zaman dayanıb, külək belə ehtiyatla əsir. Qarşımızda oturan insan sadəcə bir şair deyil — o, bir xalqın dərdi, yaddaşı, vicdanıdır. Bu baxışlarda təkcə yaşanmış ömür yox, yaşadılmış talelər var. Bu baxışlarda Arazın axını var — bəzən coşqun, bəzən tutqun, amma həmişə sərhəd tanımayan.

Məmməd Araz bu fotoda düşünən bir insan kimi görünmür, düşüncənin özünə çevrilmiş bir varlıq kimidir. Əli üzünə söykənib — bu, adi bir poza deyil. Bu əl sanki minlərlə misranın ağırlığını, minlərlə sualın cavabsızlığını saxlayır. Üz cizgilərindəki dərin xətlər zamanın izi yox, xalqın taleyinin cızdığı yollardır. Bu yollar Qarabağdan keçir, Arazdan keçir, sürgünlərdən, ayrılıqlardan, bölünmüş Yurddan keçir. Əgər, onun bu susqunluğundan doğulmuş və eyni zamanda bu susqunluğun özlüyündə nələri hayqırdığını əks etdirən hər hansı bir nümunəni — əli dodaqlarına yaxın, sanki içində dediyi misranı — eşidərək söhbətimizə davam etsək (gəlin, onu Salvartı yaylağında Gəlin qayası ilə üzbəüz susqun dialoqunu təsəvvür edək):  — “Mən Arazam, səsim tutqun Arazdı” — bu misra Məmməd Arazın öz-özünə dediyi söz,  onun yaratdığı poeziyanın açarıdır. O, üzünü qayaya tutub, özünü çaya bənzədən, çayla eyniləşdirən şairdir, çünki Araz da onun kimi parçalanmış, yaralı, amma diridir. Araz necə ki, iki sahili bir-birindən ayırsa da, ruhən birləşdirirsə, Məmməd Araz da sözlə ayrılıqları göstərir, amma ümid körpüləri salır. Onun səsi tutqundur, çünki bu səs yalan danışmır. Bu səs bəzən qışqırmır, amma hər zaman oyadır.

Fotodakı təbiət fonu da təsadüfi deyil. Arxa planda görünən təpələr, səssiz məkan, açıq səma — bunlar şairin daxili aləminin davamıdır. Məmməd Araz şəhərin səs-küyündə yox, təbiətin sükutunda daha aydın görünür. Çünki o, torpaqdan danışan şairdir. Onun poeziyası masada yox, dağlarda, çay qırağında, kənd yollarında yazılıb. Bu fotoda o, sanki Arazın sahilində dayanıb və axan suya baxaraq yox, axının özü olaraq düşünür.

Məmməd Araz üçün vətən anlayışı pafos deyil, ağrıdır. Onun vətən sevgisi bayraq yelləməkdən çox, yaraya əl basmaqdır. Bu fotodakı baxışlarda da həmin ağrı var — səssiz, amma inadkar. Bu baxışlar soruşur: “Bu torpaq niyə bu qədər sınağa çəkildi?” Və eyni zamanda cavab verir: “Çünki bu torpaq müqavimət torpağıdır.”

Şairin geyimi belə onun poetik dünyasına uyğundur: sadə, iddiasız, köklü. Nə dəbdəbə var, nə nümayiş. Çünki Məmməd Araz üçün əsas olan görünmək yox, görünməz olanı göstərmək idi. O, sözlə xalqın içindəki susqun fəryadı danışdırdı. Bu fotoda da sanki danışmır, amma hər şeyi deyir.

Məmməd Araz poeziyası kimi bu foto da oxunmalıdır. Səthi baxışla yox, diqqətlə, düşünə-düşünə. Bu, bir insan portreti deyil, bir epoxanın portretidir. Sovet dövrünün ideoloji basqıları, milli kimliyin sıxışdırılması, amma ruhun təslim olmaması bu simada cəmlənib. Bu baxışlar çox şey görüb, çox şey susub, amma heç vaxt yalan deməyib.

“Mən Arazam, səsim tutqun Arazdı” — bu, təkcə şairin özünü ifadəsi deyil, bütöv bir xalqın etirafıdır. Çünki bu xalq da çox vaxt qışqırmadı, amma axdı. Susdu, amma yaşadı. Bölündü, amma itmədi.

Bu foto qarşısında dayananda anlayırsan ki, Məmməd Araz ölmür. Çünki Araz qurumur. Səsi tutqun olsa da, axını davam edir. Və bu axın nə qədər davam edirsə, bu xalqın yaddaşı, sözü, ruhu da o qədər yaşayacaq. O, bu gün də bizim aramızdadır… O da həsrətlə Laçından, Səkidən, Biçənək aşırımından keçməklə Batabata, oradan Səbətkeçməzə getmək istəyir… Uşaq vaxtı olduğu kimi dik yamaclardakı dağ cığırları ilə Dağdağandan aşıb Salvartı yaylaqlarında dolaşmaq, ürəyini Gəlin qayasına boşaltmaq istəyir…. Gömürdən keçib özünün aydan arı, sudan duru Nursusuna yetişmək istəyir…

Çox dəyərli oxucum sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Sağ olun! Unutmayın ki, biz çox böyük bir xalqın, Yurdun övladlarıyıq!

09.02.2026.Bakı.
Zaur Ustac,
"Yazarlar" jurnalının baş redaktoru,
AYB və AJB-nin üzvü