MƏN VƏ KÖLGƏ

Freydin kölgəsində yazılan bir etiraf

Kölgə insanın ən sadiq izləyicisidir – nə işıqdan qorxur, nə qaranlıqdan, sadəcə addımlarının arxasınca sürünür, heç vaxt yorulmur. 

Freydin kölgəsi də belədir. Mən onu Borxesin labirintlərində, Dalinin əriyən saatlarında, Kafkanın böcəyə çevrilən adamında, Nabokovun inkar etdiyi, amma qovula bilmədiyi kölgəsində gördüm. Və sonra, bir gün, öz masamda oturarkən, kağızın üstünə əyilmiş öz kölgəmin də elə həmin kölgə olduğunu anladım.

Mən yazıçı deyiləm, yəni Freydin dediyi mənada – gündəlik həyatda xəyal quran uşağın sadəcə böyümüş formasıyam. Fərq bircə dənədir: mən öz xəyallarımı kağıza köçürürəm, başqalarını da onlara inandırmağa çalışıram. Bu, bir növ nəcib fırıldaqçılıqdır – öz nevrozumu elə formaya salıram ki, oxucu onu gözəllik zənn etsin.

İlk cümləni yazanda həmişə eyni hissi keçirirəm: sanki içimdə basdırılmış nə isə qopur, sərbəst düşür, hələ heç bir qanuna boyun əymədən kağıza süzülür.  Bu, İddir – mənim daxilimdəki, nəzarətsiz, ilkin enerji. 

Sonra, ikinci oxunuşda, Ego gəlir – sərt, təmkinli, formanı, ritmi, cümlənin harada nəfəs alacağını hesablayan zəka. Yazı bitəndə bilirəm ki, mətn artıq nə tam mənim xaosumdur, nə də tam mənim intizamım – ikisinin arasında bir barışıq, müvəqqəti bir atəşkəsdir.

Borxesin qəhrəmanları kimi, mən də yaddaşımın dəhlizlərində gəzirəm, hər dəfə fərqli bir qapıya çıxıram, amma divarlar elə tikilib ki, hardan gəldiyimi unuduram. Bəlkə elə yazmaq da budur – özünün öz labirintini xəritəyə salmaq, sonra o xəritədə itmək.
Dalinin əriyən saatlarına baxanda hiss edirəm ki, yazarkən zaman da mənim üçün əriyir. Bir cümlənin üstündə saatlarla otururam, amma saat mənə bir dəqiqə kimi görünür; başqa gün beş dəqiqə yazıram, elə bil bütün günü orada keçirmişəm. Freyd demişdi, şüuraltı üçün zaman yoxdur – mən bunu hər dəfə kağızın qarşısında sınayıram.

Kafkanın günahı da mənə yad deyil. Hər cızma-qara edən kimi, mən də bilirəm ki, yazmaq bir növ etirafdır, hətta susanda belə. Yazmadığım cümlələr, atdığım paraqraflar, sildiyim sözlər – hamısı bir yerdə gizli bir məhkəmə protokolu kimi yığılır. Bəlkə elə buna görə heç bir mətni "bitmiş" hesab etmirəm, sadəcə tərk edirəm.

Nabokovun sözü isə məni ən çox narahat edən oldu: "Freydin kölgəsi arxamda deyil, içimdədir". Mən də onu təkrarlaya bilərəm, amma bir az fərqli formada: Freydi rədd etmirəm – sadəcə onu yaşayıram, necə ki nəfəsi yaşayırıq, ona inanıb-inanmamağımızdan asılı olmayaraq.

İndi, bu sətirləri yazarkən, bilirəm ki, mən o uzun siyahıya – Borxes, Dali, Kafka, Nabokov – bir ad da əlavə etmirəm. Mən sadəcə həmin kölgənin başqa bir küncündə dayanmışam, öz dilimlə, öz dilimin acizliyi ilə.

Freyd laboratoriyada şüuru parçaladı. Başqaları onu mətnə, rəngə, günaha, oyuna çevirdilər.
Mən isə sadəcə özümü yazıram.