Mərkəzi Asiya yol axtarışında BAXIŞ BUCAĞI

Geosiyasi qarışıqlıq Mərkəzi Asiya ölkələrini yeni marşrutlar axtarmağa məcbur edir. Qazaxıstan prezidentləri Kasım-Jomart Tokayev və Özbəkistan prezidentləri Şavkat Mirziyoyevin İslamabada ardıcıl səfərləri (4-7 fevral) regionun nəqliyyat prioritetlərində dəyişiklik yaradıb. İrandakı qeyri-sabitlik və Vaşinqtonun Tehranla ticarətə 25 faizlik rüsum tətbiq etmək təhdidləri fonunda Astana və Daşkənd diqqətlərini Pakistan limanlarına və İslamabadla iqtisadi əlaqələrin inkişafına yönəldiblər. Cənub vektoru Tokayev və Mirziyoyevin Ərəbistan dənizi vasitəsilə qlobal bazarlara çıxışlarını şaxələndirmək səylərində əsas amil olur.

Qazaxıstan prezidenti Kasım-Jomart Tokayev Pakistana ilk səfərini ikitərəfli münasibətlərdə "tarixi mərhələ" adlandırıb. Pakistanın siyasi sistemində əsas fiqur olan Baş nazir Şahbaz Şərif ilə danışıqlar zamanı uzunmüddətli əməkdaşlıq vektorları müəyyən edilib və iki ölkə arasında strateji tərəfdaşlıq quran müqavilə imzalanıb. Hazırda Asif Əli Zərdari (2007-ci ildə terror hücumunda həlak olan əfsanəvi Benazir Bhuttonun dul əri) tərəfindən icra edilən prezident rolu formal xarakter daşıyır, ona görə də əsas diqqət hökumət başçısı ilə dialoqa yönəldilib.

Hazırkı 105 milyon dollarlıq ticarət dövriyyəsi qlobal standartlara görə təvazökar olsa da, hər iki tərəfin ambisiyaları bundan daha da irəli gedir. Qarşıdakı illərdə hədəf 1 milyard dollardır. Qazaxıstandan birbaşa investisiyalar və sabit ərzaq və enerji təchizatı Pakistan iqtisadiyyatı üçün həyat xəttinə çevrilə bilər. Pakistan Qazaxıstanı strateji sütun və Avrasiya bazarlarına açılan əsas qapı kimi görür. Ölkələrin qarşılıqlı marağı Astananın ən böyük regional iqtisadiyyat statusu ilə gücləndirilir. Şərifin sözlərinə görə, prioritet "enerjidən müdafiəyə qədər bütün sahələrdə əməkdaşlıq üçün möhkəm təməl qurmaqdır".

Tərəfdaşlıq konkret iqtisadi faydalara əsaslanır. Qazaxıstanın xam neft tədarükü (52,9 milyon dollar dəyərində) 2025-ci ildə başlayıb və qida ixracı artaraq Pakistanın daxili bazarını sabitləşdirib. Öz növbəsində, Pakistan kapitalı ilə 200-dən çox şirkət artıq Qazaxıstanda fəaliyyət göstərir. Nəticədə, Qazaxıstanla ittifaq İslamabada Orta Asiyada maraqlarını effektiv şəkildə inkişaf etdirməyə imkan verir.

Şavkat Mirziyoyevin Pakistana ikinci səfəri Daşkənd və İslamabad arasındakı strateji tərəfdaşlığın sadəcə bəyannamələrdən kənara çıxıb genişmiqyaslı fəaliyyətə keçdiyini təsdiqlədi. 2022-ci ildəki ilk səfər başlanğıc nöqtəsi olsa da, hazırkı səfər 3,5 milyard dollar dəyərində birgə layihələr portfelini qeyd edir. Buraya sənaye sektorunda dərin əməkdaşlıq, nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı və turizm sənayesi daxildir. Lakin gündəlik yalnız iqtisadiyyatla məhdudlaşmadı. Prezident Pakistanın müdafiə potensialına əhəmiyyətli diqqət yetirib. Regional çətinliklər nəzərə alınmaqla, Özbəkistan və Pakistan müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində birgə fəaliyyət üçün aydın bir plan kimi xidmət edəcək xüsusi bir yol xəritəsi hazırlamaq barədə razılığa gəliblər.

Nəqliyyat və logistika şəbəkəsinin inkişafı Qazaxıstan və Özbəkistan liderləri arasında danışıqların əsas mövzusuna çevrilib. Diqqət marşrutların şaxələndirilməsinə yönəldilib: Pakistanın Karaçi və Qvadar limanlarının potensialından istifadə etməkdən tutmuş Transxəzər dəhlizinin genişləndirilməsinə və Əfqanıstan vasitəsilə tranzitə qədər. Alternativlərin tapılması zərurəti artan geosiyasi gərginlikdən irəli gəlir. İran ətrafında gərginləşən vəziyyət və Vaşinqtonun sanksiya təzyiqinin artması riski (Prezident Donald Tramp Tehranla ticarət edən ölkələri 25 faizlik tariflərlə hədələyib) Mərkəzi Asiya dövlətlərini logistika strategiyalarını yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur edir. Qazaxıstan üçün bu, onun İran infrastrukturu vasitəsilə okeanlara çıxış planlarına birbaşa problem yaradır. Bundan əlavə, xarici siyasətdəki qeyri-müəyyənlik İranla Avrasiya İqtisadi Birliyi arasında azad ticarət zonasının inkişafını təhdid edir və Astana və Daşkəndi Pakistandan keçən cənub marşrutunu daha fəal şəkildə inkişaf etdirməyə sövq edir.

Qazaxıstan üçün logistika və tranzit məsələsi kritik hala gəlib və bu da Astananı cənub marşrutunun inkişafını sürətləndirməyə və İslamabadla strateji tərəfdaşlıq müqaviləsi imzalamağa sövq edib. Lakin etiraf etmək lazımdır ki, Daşkənd bu baxımdan qonşusundan xeyli irəlidədir. Oxşar problemləri olan ölkələrlə əhatə olunmuş dənizə çıxışı olmayan Özbəkistan 2022-ci ildə Pakistanla strateji ittifaqın təməlini qoyub. Daşkənd üçün Əfqanıstandan Hind okeanı limanlarına tranzit tarixi zərurətdir və uzunmüddətli planlaşdırmanın nəticəsidir, Qazaxıstan isə hazırda daha çox xarici şəraitin təzyiqi altında hərəkət edir.

Aşkar iqtisadi məntiqə - geniş Cənubi Asiya bazarına və okeanlara çıxış üçün Mərkəzi Asiya resurslarının mübadiləsinə baxmayaraq, bu marşrutun sistem riskləri də yox deyil. Pakistanda, xüsusən də Əfqanıstanla həmsərhəd olan Xayber Paxtunxva və Bəlucistan sərhəd əyalətlərində bəzən qeyri-sabitlik olur. Pakistanın biznes mühitinin xüsusiyyətləri ilə Mərkəzi Asiya bizneslərinin Cənubi Asiya bazarlarına genişlənməsini uzlaşdırmaq vacib addımlardan biridir. Çox güman ki, əlaqələrin inkişafını da görmək imkanı əldə edə biləcəyik. Pakistan şirkətləri Mərkəzi Asiya ölkələrinin əczaçılıq, tikinti və kənd təsərrüfatı sektorlarına fəal şəkildə daxil olacaqlar. Logistika inkişaf edəcək, cənub marşrutu yeni başlasa da, şərq vektoru (Çin) və ya münaqişələri bitirmək üzrə olan qərb marşrutu imkanlarını artırmaqdadır.

Mərkəzi Asiya dövlətləri Orta Dəhlizə can atır

Son illərdə qlobal ticarət və geosiyasi proseslərdə baş verən dəyişikliklər Mərkəzi Asiya dövlətlərini yeni nəqliyyat və logistika marşrutları axtarmağa vadar edir. Bu kontekstdə Xəzər dənizi üzərindən keçən və Avropa ilə Asiyanı birləşdirən Orta Dəhliz (Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu) region ölkələri üçün strateji əhəmiyyət kəsb edən alternativ yol kimi ön plana çıxır.

Ənənəvi olaraq Mərkəzi Asiya ölkələrinin xarici ticarəti əsasən şimal istiqamətində – Rusiya üzərindən həyata keçirilirdi. Lakin son geosiyasi gərginliklər, sanksiyalar və tədarük zəncirlərində yaranan risklər bu asılılığın azaldılmasını zəruri edib. Orta Dəhliz məhz bu baxımdan region ölkələrinə daha təhlükəsiz, qısa və çevik çıxış imkanı yaradır.

Qazaxıstan Orta Dəhlizin inkişafında aparıcı rol oynayan ölkələrdən biridir. Ölkə Xəzər dənizindəki Aktau və Kurık limanlarını modernləşdirərək yükdaşımaların həcmini artırmağa çalışır. Qazaxıstan üçün bu dəhliz təkcə ixrac imkanlarının genişlənməsi deyil, həm də ölkənin regional logistika mərkəzinə çevrilməsi deməkdir.

Özbəkistan dənizə çıxışı olmayan ölkə kimi, Orta Dəhlizə xüsusi maraq göstərir. Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə ilə əməkdaşlıq Daşkəndə Avropa bazarlarına daha sürətli çıxış imkanı verir. Son illərdə Özbəkistanın bu marşrut üzrə yükdaşımalarını artırması ölkənin xarici iqtisadi strategiyasında Orta Dəhlizin mühüm yer tutduğunu göstərir.

Türkmənistan da Xəzər dənizi üzərindən daşımaların inkişafına diqqət yetirir. Türkmənbaşı Beynəlxalq Dəniz Limanı Orta Dəhlizin vacib halqalarından biri hesab olunur. Aşqabad üçün bu marşrut enerji resurslarının və digər malların diversifikasiya olunmuş yollarla ixracı baxımından əhəmiyyətlidir.

Orta Dəhlizin inkişafında Azərbaycan əsas tranzit ölkə kimi xüsusi rol oynayır. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı və inkişaf etmiş logistika infrastrukturu Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında körpü funksiyasını gücləndirir. Azərbaycan bu prosesdə həm iqtisadi, həm də siyasi baxımdan etibarlı tərəfdaş kimi çıxış edir.

Nəticə etibarilə, Orta Dəhliz Mərkəzi Asiya dövlətləri üçün təkcə nəqliyyat marşrutu deyil, həm də geosiyasi manevr imkanlarını genişləndirən strateji platformadır. Bu dəhlizin inkişafı region ölkələrinin iqtisadi müstəqilliyini gücləndirir, qlobal ticarətə inteqrasiyanı sürətləndirir və Avrasiya məkanında yeni əməkdaşlıq imkanları yaradır.

V.VƏLİYEV