Millət Ruhun Vətənidir

Düzgün Atalı

Millət anlayışını yalnız ortaq qan, ortaq coğrafiya və ya ortaq siyasi tarixlə izah etmək kifayət etmir. Tarix dəfələrlə sübut edib ki, eyni soydan olan topluluqlar zaman keçdikcə bir-birinə yadlaşa, hətta bir-birinin düşməninə çevrilə bilirlər. Eyni zamanda, müxtəlif mənşədən gələn insanlar ortaq dəyərlər, ortaq məqsəd və ortaq mənəvi şüur ətrafında birləşərək vahid millət yarada bilirlər. Deməli, milləti yaradan əsas amil qan qohumluğu deyil, ruh qohumluğudur. Millət insanın yalnız doğulduğu torpaq deyil, özünü mənsub hiss etdiyi mənəvi aləmdir. Buna görə də millət hər şeydən əvvəl ruh hadisəsidir; dövlət, siyasət və hüquq isə həmin ruhun sonradan qazandığı zahiri formalardır.

Milli ruh gözlə görünmür, lakin onun varlığı tarix boyu yaratdığı nəticələrlə özünü göstərir. O, nə bir hökmdarın fərmanı ilə yaranır, nə də hansısa ideoloqun nəzəriyyəsinin məhsuludur. Milli ruh əsrlər boyu formalaşan ortaq yaddaşın, ortaq vicdanın və ortaq taleyin təcəssümüdür. Dildə yaşayan hikmət, dastanlarda qorunan qəhrəmanlıq, nəğmələrdə əks olunan sevinc və kədər, anaların laylası, ağsaqqalların nəsihəti, el sənətkarlarının yaratdığı gözəllik, mütəfəkkirlərin hikməti, şəhidlərin fədakarlığı və xalqın mənəvi yaddaşı milli ruhun görünməyən memarlarıdır. Millətin ruhunu yaşadan məhz bu görünməyən sütunlardır.

Millətin faciəsi torpağını itirməsi ilə başlamır. Əsl faciə onun ruhunu itirməsi ilə başlayır. Çünki torpaq geri qaytarıla bilər, şəhərlər yenidən qurula bilər, iqtisadiyyat bərpa oluna bilər. Lakin ruhunu itirən millətin dirçəlişi daha çətin olur. Ruhsuz millət öz dövlətini belə yaşatmaqda çətinlik çəkir. Dövlət yalnız hüquqi institut deyil, milli ruhun siyasi ifadəsidir. Ruh zəiflədikcə dövlət də daxildən boşalmağa başlayır.

Millətin ruhunu sarsıtmağın ən təsirli yolu onun yaddaşını dəyişdirməkdir. İnsan yaddaşı ilə yaşadığı kimi, millət də öz tarixi yaddaşı ilə yaşayır. Yaddaşını itirən insan kim olduğunu unutduğu kimi, yaddaşı dəyişdirilən millət də kimə məxsus olduğunu unudur. Bu, silahla həyata keçirilən işğaldan daha təhlükəlidir. Torpaq işğalı sərhədləri dəyişdirir, ruh işğalı isə insanın daxilini və gələcəyini dəyişdirir.

Milli ruhun düşmənləri ilk növbədə millətin özünə inamını hədəfə alırlar. Ona öz tarixini kiçik, dilini kasıb, mədəniyyətini geridə qalmış, qəhrəmanlarını isə əhəmiyyətsiz göstərməyə çalışırlar. Sonra yad düşüncəni, yad həyat tərzini və yad dəyərləri tərəqqi nümunəsi kimi təqdim edirlər. Beləcə, insan öz kökündən utanmağa, özgəsinə isə heyran olmağa başlayır. Mənəvi əsarət məhz bu nöqtədən başlayır.

Milli ruh zəiflədikdə dil danışılır, amma düşüncə yad qəliblərdə formalaşır. Tarix öyrənilir, lakin ondan milli nəticə çıxarılmır. Bayraq ucaldılır, amma onun təmsil etdiyi mənəvi dəyərlər unudulur. İnsan artıq öz millətinin gözü ilə deyil, özgəsinin gözü ilə özünə baxmağa başlayır. Öz mədəniyyətini gerilik, yad mədəniyyəti isə tərəqqi hesab edir. Öz qəhrəmanlarını unutduğu halda, yad qəhrəmanlara heyranlıq göstərir. Beləcə, milli yadlaşma dərinləşir.

Ən ağır əsarət insanın bədəninin deyil, düşüncəsinin əsarətidir. Düşüncəsi əsir olan insan azad olduğunu zənn etsə də, əslində başqasının iradəsi ilə yaşayır. O, öz qərarını verdiyini düşünür, halbuki onun seçimləri, zövqü və meyarları yad düşüncənin təsiri altında formalaşır. Buna görə də milli ruhun müdafiəsi yalnız sərhədlərin qorunması deyil, həm də düşüncə azadlığının və milli şüurun qorunmasıdır.

Manqurtlaşma da məhz burada başlayır. Manqurt yaddaşını itirmiş insan deyil, milli ruhunu itirmiş insandır. O, öz dilində danışa, öz soyadını daşıya və öz vətənində yaşaya bilər. Lakin onun düşüncəsi, zövqü, meyarları və idealları yad ruhun təsiri altına düşmüşdür. Belə insan artıq öz millətinin deyil, özgəsinin düşüncə daşıyıcısına çevrilir. Bu isə görünməyən, lakin ən təhlükəli işğaldır.

İnsan özünə özgənin gözü ilə baxmağa başladığı anda milli faciə başlayır. O, artıq özünü öz ölçüləri ilə deyil, özgəsinin meyarları ilə qiymətləndirir. Kim olduğunu deyil, başqasına necə görünəcəyini düşünür. Beləcə, milli özünüdərk zəifləyir, milli ləyaqət sarsılır və millət öz ruhundan uzaq düşür.

Milli ruh başqalarına düşmənçilik üzərində qurulmur. O, insanın öz kökünə, öz dilinə, öz mədəniyyətinə və öz mənəvi dəyərlərinə sədaqəti üzərində qurulur. Öz ruhunu qoruyan millət başqa xalqlara da hörmət etməyi bacarır. Çünki özünü tanıyan xalq başqasını da düzgün dərk edə bilir.

Milli ruh keçmişə kor-koranə bağlılıq deyil. O, keçmişdən aldığı güclə gələcəyi yaradan yaradıcı iradədir. Hər yeni nəsil bu ruhu yenidən yaşatmalı, ailədə, məktəbdə, ədəbiyyatda, incəsənətdə və ictimai həyatda onu zənginləşdirməlidir. Milli ruh irs kimi alınır, lakin yalnız yaradıcı şəkildə yaşadıldıqda gələcəyə daşına bilir.

Buna görə də millətin ən böyük sərvəti nə yeraltı sərvətləridir, nə iqtisadi gücü, nə də hərbi qüdrətidir. Onun ən böyük sərvəti milli ruhudur. Ruhunu qoruyan millət məğlub olsa belə yenidən ayağa qalxar. Ruhunu itirən millət isə zahirdə güclü görünsə də, daxilən məğlubdur. Çünki millətin əsl vətəni xəritədə çəkilmiş sərhədlər deyil, onun ruhunda yaşayan mənəvi bütövlükdür.

Millətin gələcəyi məktəblərdə, ailələrdə, kitabxanalarda, sənətdə və düşüncədə formalaşır. Milli ruhun qorunması yalnız tarixçilərin, müəllimlərin və ya siyasətçilərin işi deyil. Bu, hər bir insanın mənəvi məsuliyyətidir. Çünki ruhunu qoruyan millət gələcəyini qoruyur, ruhunu itirən millət isə gələcəyini özgələrinin iradəsinə təslim edir.