“Milli kimlik dövlət sabitliyinin təməlidir” POLİTOLOQ

“Son zamanlar dünyada siyasi diskusslarda daha çox müzakirə olunan mövzulardan biri “milli kimlik və identiklik”dir. Bu təsadüfidirmi, deyərdim ki, yox təsadüfi deyil.

20-ci əsrin soni 21-ci əsrin əvvəllərindən başlayaraq tənəzzül etməkdə olan, siyasi, iqtisadi və sosial kataklizmlər fonunda milli kimlik fenomeni daha çox özünə diqqəti cəlb edir.

Amerikan siyasi tədqiqiatçısı Samuel Phillips Huntington müasir siyasi elmdə milli kimlik və mədəniyyət amilini beynəlxalq və daxili siyasətin mərkəzinə gətirən əsas nəzəriyyəçilərddən biri hesab olunur”.

Gununsesi.info bildirib ki, bu fikirləri politoloq Amid Əliyev deyib.

Amid Əliyev fikirlərinə belə davam edib:

“Onun yanaşmasının əsas fərqləndirici cəhəti ondan ibarətdir ki, Hantinqton siyasəti yalnız institutlar, iqtisadi maraqlar və ya ideologiyalar prizmasından deyil, daha dərin mədəni və sivilizasiyaya məxsus strukturlar kontekstində izah edir. Ona görə də milli kimlik onun nəzəri sistemində köməkçi anlayış deyil, siyasi davranışın fundamental determinantına çevrilir.

Hantinqtona görə, milli kimlik cəmiyyətin tarixi inkişafı boyunca formalaşmış ortaq dəyərlər, dil, din, kollektiv yaddaş və siyasi mədəniyyətin sintezidir. Bu elementlər siyasi institutların necə işləyəcəyini, dövlətin legitimliyinin necə formalaşacağını və cəmiyyətin hakimiyyətə münasibətini müəyyən edir. Bu baxımdan, milli kimlik yalnız mədəni kateqoriya deyil, eyni zamanda siyasi sabitliyin və dövlət davamlılığının əsas mənbəyidir.

Hantinqtonun müəllifi olduğu “Sivilizasiyaların toqquşması” tezisi milli kimliyin daha geniş, sivilizasiya səviyyəsində təhlilinə əsaslanır. Hantinqton iddia edirdi ki, Soyuq müharibədən sonra beynəlxalq münasibətlərdə əsas qarşıdurma ideoloji bloklar arasında deyil, fərqli sivilizasiya və mədəni kimliklər arasında baş verəcək. Bu tezisin mərkəzində duran əsas arqument ondan ibarətdir ki, dövlətlər və cəmiyyətlər xarici siyasətdə belə, öz hərəkətlərini maddi maraqlardan çox kimlik və mənsubiyyət hissi üzərində qururlar.

Hantinqton Qərb siyasi dəyərlərinin universallaşdırılması cəhdlərinə tənqidi yanaşırdı. O hesab edirdi ki, liberal demokratiya, fərdiyyətçilik və sekulyarizm kimi dəyərlər müəyyən tarixi-mədəni kontekstdə formalaşmışdır və onların bütün cəmiyyətlər üçün avtomatik uyğun olacağı iddiası nəzəri və empirik baxımdan zəifdir. Bu səbəbdən, o, modernləşmə ilə vesternizasiyanı eyniləşdirən yanaşmaları yanlış sayırdı. Hantinqtona görə, cəmiyyətlər müasirləşə bilər, lakin bu proses mütləq şəkildə öz milli və mədəni kökləri üzərində baş verməlidir.

Bu yanaşma onun dövlət quruculuğu ilə bağlı fikirlərində də açıq şəkildə görünür. Hantinqton hesab edirdi ki, siyasi institutların uğurlu fəaliyyəti üçün onların cəmiyyətin mədəni kodları ilə uyğunluğu zəruridir. Əks halda, formal olaraq demokratik və ya müasir görünən institutlar praktikada legitimlik böhranı, siyasi qeyri-sabitlik və sosial parçalanma yarada bilər. Bu fikir onun erkən əsərlərindən biri olan “Political Order in Changing Societies” əsərində də açıq şəkildə ifadə olunmuşdur.

Hantinqtonun milli kimlik məsələsinə yanaşması ABŞ nümunəsində daha konkret xarakter alır. “Who Are We?” əsərində o, Amerika milli kimliyinin əsasını təşkil edən anglo-protestant dəyərlər sisteminin zəifləməsinin ölkənin siyasi birliyi üçün təhlükə yarada biləcəyini vurğulayır. Onun fikrincə, milli kimliyin aşınması yalnız mədəni problem deyil, eyni zamanda strateji və institusional riskdir”.

O əlavə edib ki, nəticə etibarilə, Hantinqtonun nəzəriyyəsi milli köklərə bağlılıq ideyasını romantik və ya nostalgik deyil, realist və struktur amil kimi təqdim edir.

“Onun yanaşmasında milli dəyərlərə əsaslanan düşüncə tərzi qloballaşmaya alternativ deyil, əksinə, qloballaşma şəraitində dövlətlərin və cəmiyyətlərin özünüqoruma və adaptasiya mexanizmi kimi çıxış edir. Bu baxımdan, milli düşüncə tərzində xidmət etmək Hantinqton üçün ideoloji seçim deyil, siyasi zərurətdir.

Beləliklə, ölkə başçısı Cənab İlham Əliyevin 14 fevral 2024-cü il tarixdə Milli Məclisdə andiçməsi zamanı səsləndirdiyi milli kimlik, milli ideologiya və milli köklərə əsaslanan fikirləri bir daha aktuallıq kəsb edir.

Əsas məsələ bu ideyanı zərrəsinə qədər cəmiyyət və idarəetmədə implementasiya edilməsidir”.

Firuzə Mahmudova

Gununsesi.info