MÜASİR TƏHSİL SİSTEMİ VƏ ONUN PROBLEMLƏRİ Sevil Azadqızı yazır

Təhsil hər bir cəmiyyətin inkişafını müəyyən edən ən əsas amillərdən biridir. Dünyanın inkişaf etmiş ölkələrinin təcrübəsinə nəzər saldıqda görürük ki, elmə və təhsilə böyük önəm verən xalqlar iqtisadi, sosial və mədəni sahələrdə daha sürətli irəliləyiş əldə etmişlər. Müasir dövrdə təhsil sistemi yalnız bilik verməklə kifayətlənmir, həm də insanın dünyagörüşünü formalaşdırır, onun düşünmə qabiliyyətini inkişaf etdirir və gələcəyin savadlı vətəndaşını yetişdirir. Lakin bütün bunlarla yanaşı, müasir təhsil sistemi bir sıra problemlərlə də üz-üzə qalır. Bu problemlər həm müəllimləri, həm şagirdləri, həm valideynləri, həm də bütövlükdə cəmiyyəti düşündürən məsələlərdəndir.

Müasir təhsil sistemi sürətlə dəyişən dünyanın tələblərinə uyğunlaşmağa çalışır. İnformasiya texnologiyalarının inkişafı, internetin həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilməsi, rəqəmsal platformaların geniş yayılması təhsil sisteminə də öz təsirini göstərmişdir. Əvvəllər yalnız kitab və müəllim vasitəsilə əldə olunan biliklər indi müxtəlif elektron resurslar vasitəsilə daha əlçatan olmuşdur. Şagirdlər və tələbələr internet vasitəsilə dünyanın istənilən ölkəsinin elmi mənbələrinə müraciət edə bilirlər. Bu isə təhsilin imkanlarını daha da genişləndirir.

Lakin texnologiyanın inkişafı ilə yanaşı müəyyən problemlər də yaranmışdır. Şagirdlərin bir çoxu internetdən düzgün istifadə etməyi bacarmır. Sosial şəbəkələrə həddindən artıq maraq onların dərsə olan diqqətini azaldır. İnternetdən hazır məlumatların köçürülməsi isə şagirdlərin müstəqil düşünmə qabiliyyətini zəiflədir. Bəzi hallarda şagirdlər araşdırmaq, düşünmək və nəticə çıxarmaq əvəzinə hazır məlumatlara üstünlük verirlər. Bu da onların yaradıcı düşüncə imkanlarını məhdudlaşdırır.

Müasir təhsil sisteminin əsas problemlərindən biri əzbərçiliyin hələ də geniş yayılmasıdır. Bir çox məktəblərdə şagirdin biliyi onun düşündüyünə görə deyil, yadda saxladığı məlumatın həcminə görə qiymətləndirilir. Halbuki təhsilin əsas məqsədi yalnız məlumat öyrətmək deyil, insanı düşünməyə, analiz etməyə və problemləri həll etməyə hazırlamaqdır. Şagird əzbərlədiyi məlumatı qısa müddətdən sonra unuda bilər, lakin düşünmə bacarığı qazandıqda həmin biliklərdən həyat boyu istifadə edə bilər. Buna görə də müasir təhsil sistemi daha çox məntiqi təfəkkürə və yaradıcı yanaşmaya üstünlük verməlidir.

Digər mühüm problemlərdən biri müəllim nüfuzunun əvvəlki dövrlərlə müqayisədə zəifləməsidir. Müəllim cəmiyyətin ən dəyərli insanlarından biri hesab olunur. Çünki gələcəyin taleyi məhz müəllimin yetişdirdiyi nəslin əlində olur. Lakin bəzi hallarda müəllim əməyinə lazımi qiymət verilmir. Maddi və mənəvi problemlər müəllimlərin fəaliyyətinə təsir göstərir. Müəllimin sosial vəziyyətinin zəif olması onun işə motivasiyasını azalda bilir. Halbuki müəllim daim öz üzərində işləməli, yenilikləri izləməli və şagirdlərə müasir biliklər təqdim etməlidir. Bunun üçün isə müəllimə cəmiyyət tərəfindən böyük hörmət və dəstək göstərilməlidir.

Təhsil sistemində qiymətləndirmə məsələsi də ciddi problemlərdən biridir. Bəzən şagirdlərin biliyi obyektiv qiymətləndirilmir. Test üsulunun geniş tətbiqi müəyyən üstünlüklərə malik olsa da, şagirdlərin yaradıcı düşüncəsini tam şəkildə üzə çıxarmağa imkan vermir. Şagird yalnız variant seçməklə kifayətləndikdə fikir yürütmək və sərbəst cavab vermək bacarıqları zəifləyir. Buna görə də qiymətləndirmə sistemi daha çox şagirdin düşünmə və analiz etmə qabiliyyətini ölçməlidir.

Müasir dövrdə məktəblərdə psixoloji problemlər də artmaqdadır. Şagirdlər arasında stress, gərginlik və imtahan qorxusu geniş yayılmışdır. Xüsusilə ali məktəblərə qəbul imtahanları şagirdlərin üzərində böyük təzyiq yaradır. Bəzi valideynlər övladlarından həddindən artıq nəticə gözləyirlər. Bu isə uşaqların psixoloji vəziyyətinə mənfi təsir edir. Təhsil yalnız yüksək bal toplamaq üçün deyil, insanın şəxsiyyət kimi formalaşması üçün vacibdir. Buna görə də məktəblərdə psixoloji dəstək sistemi daha da gücləndirilməlidir.

Kənd və şəhər məktəbləri arasındakı fərqlər də müasir təhsil sisteminin problemlərindəndir. Şəhər məktəblərində imkanlar daha geniş olduğu halda, bəzi kənd məktəblərində texniki avadanlıq, müəllim çatışmazlığı və digər problemlər müşahidə olunur. Bu isə bütün uşaqların eyni səviyyədə təhsil almasına mane olur. Hər bir uşaq yaşadığı yerdən asılı olmayaraq keyfiyyətli təhsil almaq hüququna malikdir. Dövlət tərəfindən bu istiqamətdə mühüm addımlar atılsa da, problemlərin tam həlli üçün daha geniş işlər görülməlidir.

Valideyn və məktəb münasibətləri də təhsil prosesində mühüm rol oynayır. Bəzi valideynlər övladlarının təhsili ilə kifayət qədər maraqlanmırlar. Digər tərəfdən isə bəzi valideynlər müəllimin işinə həddindən artıq müdaxilə edirlər. Əslində məktəb və valideyn arasında sağlam əməkdaşlıq olmalıdır. Çünki uşağın düzgün tərbiyəsi və təhsili yalnız müəllimin deyil, ailənin də üzərinə düşən məsuliyyətdir.

Müasir təhsil sistemində ən vacib məsələlərdən biri də mənəvi dəyərlərin qorunmasıdır. Elm və texnologiyanın inkişafı nə qədər vacib olsa da, insanın mənəviyyatı hər şeydən üstün olmalıdır. Təhsil yalnız peşə sahibi yetişdirməməli, həm də vətənini sevən, milli dəyərlərə hörmət edən, vicdanlı və humanist insanlar formalaşdırmalıdır. Mənəviyyatdan uzaq olan savad cəmiyyət üçün təhlükəli ola bilər. Buna görə də məktəblərdə əxlaq, vətənpərvərlik və insanlıq dəyərlərinə xüsusi diqqət yetirilməlidir.

Pandemiya dövründə distant təhsilin tətbiqi də müasir təhsil sisteminin həm üstünlüklərini, həm də problemlərini ortaya çıxardı. Onlayn dərslər vasitəsilə təhsil prosesi davam etdirilsə də, bir çox şagird və müəllim texniki problemlərlə qarşılaşdı. İnternet çatışmazlığı, texniki vasitələrin olmaması və canlı ünsiyyətin azalması təhsilin keyfiyyətinə təsir göstərdi. Bununla yanaşı, distant təhsil texnologiyanın təhsildə nə qədər mühüm rol oynadığını da göstərdi.

Təhsil sistemi daim yenilənməli və dövrün tələblərinə uyğun inkişaf etməlidir. Bunun üçün müəllim hazırlığı gücləndirilməli, məktəblərin maddi-texniki bazası yaxşılaşdırılmalı, şagirdlərin yaradıcı düşüncəsi inkişaf etdirilməli və mənəvi dəyərlərə daha çox önəm verilməlidir. Təhsilin keyfiyyəti bir xalqın gələcəyini müəyyən edir. Güclü təhsil sistemi olmayan bir cəmiyyətin inkişafı çətin olar.

Nəticə etibarilə, müasir təhsil sistemi böyük imkanlarla yanaşı, ciddi problemlərlə də qarşı-qarşıyadır. Texnologiyanın inkişafı təhsili daha əlçatan etsə də, əzbərçilik, psixoloji təzyiq, müəllim nüfuzunun zəifləməsi, qiymətləndirmə problemləri və sosial bərabərsizlik kimi məsələlər hələ də aktuallığını qoruyur. Təhsilin əsas məqsədi yalnız bilik vermək deyil, düşünən, yaradıcı, vətənpərvər və mənəviyyatlı insan yetişdirməkdir. Cəmiyyətin gələcəyi məhz bugünkü təhsil sistemindən asılıdır. Buna görə də hər bir dövlət, hər bir müəllim, hər bir valideyn və hər bir vətəndaş təhsilin inkişafı üçün məsuliyyət hiss etməlidir. Güclü təhsil güclü gələcəyin əsas təməlidir.

07.05.2026