Müəllimin fəaliyyəti üçün təqdim edilən yeni model son illərin ən məzmunlu təhsil islahatıdır ekspert

Bakı, 24 noyabr, Xatirə Cəfərova, AZƏRTAC

Müəllimin fəaliyyəti üçün təqdim edilən yeni model – 09:00-dan 18:00-dək olan iş rejimi, dərs yükünün azaldılması, metodiki və layihə fəaliyyətlərinin rəsmi iş funksiyasına çevrilməsi, yalnız sertifikasiyada yüksək bal toplamış müəllimlərin könüllü şəkildə iştirakı – Azərbaycan təhsil sistemində son onillikdə görülmüş islahatların ən məzmunlu mərhələsidir. Bu yanaşma müəllimin əməyinin real mahiyyətini qanunvericilik səviyyəsində tanıyan və onun sosial statusunu yüksəltməyə yönəlmiş struktur dəyişikliyidir.

Bu barədə AZƏRTAC-a təhsil eksperti Kamran Əsədov məlumat verib. O bildirib ki, “Təhsil haqqında” Qanun müəllimin funksiyalarını sadəcə dərs deməklə məhdudlaşdırmır, əksinə, metodik hazırlıq, inkişaf fəaliyyəti və şagirdlə fərdi iş kimi geniş spektrli öhdəliklər müəyyənləşdirir. İndiyə qədər bu funksiyalar kağız üzərində qalıb, real əməkhaqqına çevrilməyib. Yeni model bu müddəanın ilk dəfə praktik həyata keçirilməsi anlamına gəlir və məhz buna görə sistemdə keyfiyyət dəyişikliyi yarada biləcək əsas mexanizm hesab olunur.

“Son beş ildə Elm və Təhsil Nazirliyinin bu istiqamətdə gördüyü işlər statistik göstəricilərlə öz təsdiqini tapır. 2020–2024-cü illərdə müəllimlərin orta aylıq əməkhaqqı 420 manatdan 780 manata yüksəlib, yəni artım 86 faizdir və bu, MDB məkanında ən yüksək dinamika hesab olunur. Eyni dövrdə 12 min yeni müəllim ştatı açılıb, məktəblərə 36 min kompüter verilib, 420-dən çox məktəb əsaslı şəkildə yenidən qurulub. Məktəblərin internet təminatı 31 faizdən 78 faizə çatdırılıb və bu, Avropa İttifaqı ölkələrinin orta göstəricisindən 9 faiz yüksəkdir. Sertifikasiya prosesində iştirak edən müəllimlərin 71 faizi əvvəlki ilə nisbətən daha yüksək nəticə göstərib və nəticə əsaslı maaş artımı mexanizmi müəllimlərin motivasiyasını ciddi şəkildə gücləndirib. Bütün bu rəqəmlər göstərir ki, nazirlik son beş ildə infrastruktur, sosial təminat və motivasiya mexanizmlərini paralel şəkildə quraraq yeni model üçün zəruri bazanı tam şəkildə formalaşdırıb”, - deyə ekspert bildirib.

Onun sözlərinə görə, yeni modelin tətbiqi təkcə struktur dəyişikliyi deyil, həm də müəllim nüfuzunun yüksəldilməsi strategiyasının davamıdır. Uzun illər müəllim peşəsi maddi baxımdan cəlbedici olmadığı üçün gənc kadrların bu sahəyə marağı aşağı idi. Rəsmi statistikaya görə, 2015-ci ildə pedaqoji ixtisaslara qəbul balı orta hesabla 230 idisə, 2023-cü ildən etibarən bu göstərici 350 balı keçib. Bu artım sırf islahatların yaratdığı müsbət reputasiya nəticəsində baş verib. Yeni iş modeli müəllimlik peşəsini daha sistemli, normallaşdırılmış və peşəkar çərçivəyə salır ki, bu da gələcəkdə yüksək bal toplayan gənclərin müəllimliyə marağını daha da stimullaşdıracaq.

Dünya təcrübəsi ilə müqayisə yeni modelin doğruluğunu bir daha təsdiqləyir. Finlandiya, Sinqapur, Estoniya kimi lider təhsil sistemlərində müəllim gündə 8–9 saat məktəbdə olur, lakin bu saatların yalnız 40–50 faizi dərs yükünə sərf edilir, qalan vaxt isə hazırlıq, layihələr, fərdi iş və metodiki fəaliyyətlərə ayrılır. Bu ölkələrdə müəllimlərin 78 faizi öz işindən razıdır, PISA nəticələri isə dünyanın ən yüksək səviyyəsindədir. Azərbaycanda dərs yükü illərlə normativdən çox hesablanırdı, müəllimin hazırlıq və fərdi iş fəaliyyəti isə faktiki görünməz əməyə çevrilmişdi. Yeni model bu boşluğu aradan qaldıraraq, beynəlxalq standartlara uyğun əmək sistemi formalaşdırır. Hətta müqayisə göstərir ki, Azərbaycanda müəllimlər üçün yaradılan yeni şərait – əlavə otaqların ayrılması, kompüter təminatı, sertifikasiya nəticəsi ilə uzlaşan maaş artımı – bir çox ölkələrdə olmayan qədər sürətli və ardıcıl tempdə həyata keçirilir.

K.Əsədov bildirib ki, sosial şəbəkələrdə yaranan narazılıqlar isə daha çox keçid dövrünün çətinliklərindən qaynaqlanır. Müəllimlərin bir qismi yeni modeli repetitorluğun qarşısını almaq məqsədi kimi dəyərləndirir, digər qismi məktəbdə 9 saatlıq iş rejiminin əlavə yük yaradacağından ehtiyat edir. Halbuki model könüllüdür və sadəcə sertifikasiyada yüksək bal toplamış müəllimləri əhatə edir. Repetitorluğun azalması modelin məqsədi deyil; məqsəd məktəbdaxili tədrisi gücləndirməkdir. Əgər şagird məktəbdə fərdi izah, əlavə məsləhət və layihə dəstəyi alacaqsa, təbii olaraq repetitorluğa ehtiyac azalacaq və bu, sistemin uğurlu işləməsinin göstəricisi olacaq. Repetitorluğun azalması müəllimlər üçün mənfi yox, öz əməyinin real dəyər qazanması demək olacaq.

Yeni model müəllim motivasiyasına yüksək təsir göstərir, çünki ilk dəfə olaraq müəllimin “görünməyən işi” rəsmi olaraq tanınır və əməkhaqqına çevrilir. Bu, pedaqoji peşənin dəyərini artıran ən mühüm addımdır. Beynəlxalq araşdırmalara görə, dərs yükü əsaslı sistemlərdə müəllimlərin cəmi 40 faizi peşədən məmnun olduğunu bildirir, əmək funksiyası əsaslı sistemlərdə isə bu rəqəm 75–80 faizə yüksəlir. Azərbaycanda yeni modelin tətbiqi müəllimin gündəlik fəaliyyətini dərs saatından kənar çərçivəyə çıxarır və bu, həm şagird nəticələrinə, həm də müəllimin peşəkar inkişafına birbaşa təsir göstərir.

“Hesab edirəm ki, son beş ildə nazirlik müəllim peşəsini gücləndirmək üçün həm maddi, həm metodiki, həm də struktur səviyyəsində çoxsaylı müsbət addımlar atıb və yeni model bu strategiyanın məntiqi davamıdır. Bu dəyişiklik müəllimin nüfuzunu yüksəltmək, maddi durumunu stabilləşdirmək, repetitorluqdan asılılığı azaltmaq, məktəbdaxili tədrisi gücləndirmək və dərs keyfiyyətini artırmaq məqsədlərinə xidmət edir. Qarşıda duran əsas məsələ infrastrukturun tamamlanması və məktıbdaxili təşkilatçılığın düzgün qurulmasıdır. Bunlar həyata keçdikcə cəmiyyətin və müəllimlərin münasibəti də dəyişəcək və yeni modelin real nəticələri özünü çox qısa müddətdə göstərəcək”.