Müharibə bitmədi, format dəyişdi: Yaxın Şərqdə yeni mərhələ

Yaxın Şərq gündəmində əsas yenilik artıq təkcə diplomatik danışıqların davam edib-etməməsi deyil. Son proseslər göstərir ki, region “atəşkəs elan olundu” mərhələsindən “bu atəşkəs necə idarə olunacaq?” mərhələsinə keçib.

Yəni siyasi razılaşmaların arxasınca indi daha praktik və təhlükəsizlik yönümlü addımlar gəlir: Hörmüz boğazında gəmi marşrutlarının tənzimlənməsi, Livanın cənubunda bufer zona müzakirələri, hava məkanları ilə bağlı xəbərdarlıqlar və ABŞ-ın bölgədəki müttəfiqlərlə yeni koordinasiya cəhdləri.

Ən diqqətçəkən məsələ Hörmüz boğazı ilə bağlıdır. Bu boğaz sadəcə İran və körfəz ölkələri üçün deyil, bütün dünya enerji bazarı üçün strateji arteriyadır. Dünya neft və maye qaz daşımalarının mühüm hissəsi buradan keçir. Ona görə də Hörmüzdə hər hansı hərbi və ya siyasi gərginlik dərhal beynəlxalq bazarlara, gəmiçilik şirkətlərinə, sığorta xərclərinə və enerji qiymətlərinə təsir edir. İndi Oman və beynəlxalq qurumların iştirakı ilə müvəqqəti gəmi marşrutlarının açılması onu göstərir ki, tərəflər artıq böhranın tam həllindən əvvəl onun idarə olunması mexanizmini qurmağa çalışırlar.

Bu, Yaxın Şərq üçün çox mühüm siqnaldır. Çünki bölgədə əvvəlki mərhələdə əsas sual bu idi: müharibə genişlənəcəkmi? İndi isə sual dəyişib: müharibənin qalıqları hansı zonalarda idarə olunacaq? Hörmüzdə dəniz keçidləri, Livanda bufer zona, hava məkanlarında təhlükə xəbərdarlıqları və sərhəd bölgələrində hərbi nəzarət artıq yeni təhlükəsizlik arxitekturasının konturlarını göstərir.

Livan istiqaməti də xüsusi diqqət tələb edir. İsrail və Livan arasında ABŞ vasitəçiliyi ilə müzakirə olunan planın mahiyyəti ondan ibarətdir ki, cənubda bəzi ərazilər Livan ordusunun nəzarətinə verilə bilər, amma İsrail sərhəd boyunca təhlükəsizlik buferini saxlamaq istəyir. Bu, faktiki olaraq Hizbullahın hərbi-siyasi rolunu məhdudlaşdırmaq cəhdidir. Vaşinqtonun məqsədi Livan dövlət institutlarını gücləndirmək, qeyri-dövlət silahlı aktorlarının təsirini azaltmaq və İsrailin təhlükəsizlik narahatlıqlarını idarə etməkdir.

Ancaq burada əsas problem ondan ibarətdir ki, Hizbullah bu cür planları öz mövqeyinin zəiflədilməsi kimi görür. Bu isə o deməkdir ki, Livanda istənilən təhlükəsizlik modeli yalnız kağız üzərində razılaşdırılsa belə, onun yerdə icrası çox çətin olacaq. Livan ordusunun gücləndirilməsi, İsrailin geri çəkilmə şərtləri, sərhəd boyunca nəzarət mexanizmi və Hizbullahın reaksiyası yaxın günlərdə Yaxın Şərq gündəminin əsas mövzularından birinə çevrilə bilər.

Digər mühüm siqnal hava məkanları ilə bağlıdır. Avropa Aviasiya Təhlükəsizliyi Agentliyinin İran, İraq və Livan hava məkanından uzaq durmaq çağırışı göstərir ki, Qərb qurumları bölgədə riski bitmiş hesab etmir. Bu, çox mühüm detaldır. Çünki diplomatik razılaşma və ya atəşkəs bəyanatı olsa belə, beynəlxalq aviasiya qurumları real təhlükəsizlik qiymətləndirməsində daha ehtiyatlı davranır. Bu da o deməkdir ki, regionda sabitlik hələ siyasi bəyanat səviyyəsindədir, infrastruktur və təhlükəsizlik səviyyəsində isə risk davam edir.

ABŞ daxilində də İran və Yaxın Şərq siyasəti ətrafında fikir ayrılıqları dərinləşir. Senatın Trampın İranla bağlı hərbi səlahiyyətlərini məhdudlaşdırmaq istiqamətində addımı göstərir ki, Vaşinqtonda da vahid xətt yoxdur. Bir tərəf İranla bağlı sərt hərbi mövqeyi dəstəkləyir, digər tərəf isə prezidentin təkbaşına hərbi qərar verməsinin qarşısını almağa çalışır. Bu, ABŞ xarici siyasətinin daxili siyasi mübarizədən nə qədər asılı olduğunu göstərir.

Bütün bu prosesləri bir yerdə oxuyanda görünür ki, Yaxın Şərqdə “böyük razılaşma”dan daha çox “böyük tənzimləmə” mərhələsi başlayır. Tərəflər hələ bir-birinə etibar etmir, amma gərginliyin tam nəzarətdən çıxmasını da istəmirlər. Ona görə də müvəqqəti marşrutlar, bufer zonalar, dekonflikt mexanizmləri, hava xəbərdarlıqları və vasitəçi dövlətlərin rolu ön plana çıxır.

Bu mərhələdə Oman, Qətər və digər körfəz aktorlarının rolu da artır. Onlar artıq sadəcə müşahidəçi deyil, böhranın iqtisadi və təhlükəsizlik nəticələrini yumşaltmağa çalışan vasitəçi aktorlardır. Xüsusilə Oman həm İranla, həm Qərblə, həm də körfəz ölkələri ilə danışa bilən azsaylı regional oyunçulardan biridir. Bu səbəbdən Hörmüz boğazı ilə bağlı təşəbbüslər yalnız texniki gəmiçilik məsələsi deyil, həm də regional diplomatiyanın yeni formatıdır.

Nəticə etibarilə, 24 iyun gündəminin əsas mesajı budur: Yaxın Şərqdə müharibə ritorikası tam çəkilməyib, amma tərəflər artıq onun idarə olunması mexanizmlərini qurmağa başlayıblar. Əgər əvvəlki günlərdə diqqət İran, ABŞ və İsrail arasındakı qarşıdurmaya yönəlmişdisə, indi gündəm daha çox keçidlərin, sərhədlərin, bufer zonaların və təhlükəsizlik dəhlizlərinin necə idarə olunacağına keçir. Bu isə göstərir ki, regionda sabitlik hələ əldə olunmayıb, sadəcə gərginlik yeni formaya salınır.

Ruslan Zəngəzur