Müqəddəslik yer dəyişəndə: Məktəbdə avtoritet böhranı

Bir zamanlar məktəbdə müəllimin səsi sinfin sükutunu təmin edirdi. Müəllim qorxu obyekti yox, avtoritet idi. Şagird müəllimdən çəkinirdi, amma daha çox hörmət edirdi. Bu gün isə mənzərə kəskin şəkildə dəyişib. Müəllim şagirddən ehtiyat edir. Dünyanın müxtəlif yerlərində, o cümlədən regionumuzda müəllimə əl qaldıran, bıçaq çəkən, hətta silahla atəş açan şagird xəbərləri artıq şok effekti yaratmır. Bu, təkcə fərdi aqressiya deyil, sistemli bir deqradasiyanın nəticəsidir.

Müəllimin sözünün kəsərinin itməsinin əsas səbəbi onun səlahiyyətlərinin illər ərzində sistemli şəkildə əlindən alınmasıdır. Təhsil islahatları adı altında müəllim əvvəlcə cəzalandırmaq hüququndan, sonra sərt xəbərdarlıq etmək imkanından, sonda isə səsini qaldırmaq haqqından məhrum edildi. Bu proses “şagird hüquqlarının qorunması” adı ilə əsaslandırıldı, amma nəticədə balans tamamilə pozuldu. Hüquq verildi, məsuliyyət isə yoxa çıxdı.

Əvvəllər müəllim müqəddəs sayılırdı. Bu müqəddəslik mif deyildi, sosial razılaşma idi. Cəmiyyət müəllimi tərbiyə verən, dəyər formalaşdıran şəxs kimi qəbul edirdi. İndi isə müqəddəslik anlayışı müəllimdən alınıb şagirdə verilib. Şagird toxunulmaz elan edilib, müəllim isə daim potensial günahkar mövqeyinə salınıb. Sinifdə problem yarananda avtomatik olaraq müəllim izahat verir, şagird yox.

Bu vəziyyət müəllimi pedaqoqdan qorxaq icraçıya çevirib. Müəllim bilir ki, bir sərt baxış, bir yüksəlmiş ton valideyn şikayəti, sosial şəbəkə linçi və inzibati cəza ilə nəticələnə bilər. Belə şəraitdə nə tərbiyədən, nə intizamdan, nə də real təhsildən danışmaq mümkündür.

Müəllimin əvvəlki statusunu bərpa etmək üçün ilk növbədə dövlət və cəmiyyət səviyyəsində prinsipial mövqe ortaya qoyulmalıdır. Müəllim yenidən avtoritet kimi tanınmalıdır. Bu, ritorik hörmət kampaniyaları ilə yox, real səlahiyyətlərlə mümkündür. Müəllimin sinif daxilində intizam yaratmaq hüququ qanunla açıq şəkildə qorunmalıdır. Şagirdin hüquqları qədər məsuliyyətləri də dəqiq müəyyənləşdirilməlidir.

İkinci vacib addım valideyn və məktəb münasibətlərinin yenidən qurulmasıdır. Valideyn məktəbi xidmət müəssisəsi, müəllimi isə “hesabat verən işçi” kimi görməməlidir. Müəllimlə valideyn tərəfdaş olmalıdır, qarşı tərəf yox. Valideyn şikayəti avtomatik hökm kimi qəbul edilməməli, müəllimin mövqeyi müdafiə olunmalıdır.

Üçüncü məsələ müəllimin sosial statusudur. Aşağı maaş alan, daimi təzyiq altında çalışan, cəmiyyət tərəfindən ittiham olunan bir insanın avtoritet olması mümkün deyil. Müəllimin hörməti təkcə etik çağırışlarla yox, maddi və hüquqi təminatla möhkəmləndirilməlidir.

Ən nəhayət, cəmiyyət bir həqiqətlə üzləşməlidir. Müəllimi zəiflədən sistem, əslində gələcəyi zəiflədir. Şagirdi müqəddəsləşdirib müəllimi acizləşdirmək sağlam nəsil yetişdirmir. Hörmət qorxu ilə yox, balansla yaranır. Bu balans bərpa olunmasa, məktəb tərbiyə məkanı yox, gərginlik ocağı olaraq qalacaq.

Müəllim yenidən sözünün çəkisi olan fiqura çevrilməlidir. Əks halda sabah sinifdə səslənən tək şey müəllimin səsi yox, sistemin iflasının sədası olacaq.

Leyla Mirzə, Bizimyol.info