“Müsəlman NATO su” yaranacaq

“Blumberq“ nəşri məlumat yayıb ki, Türkiyə Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı arasındakı hərbi ittifaqa qoşula bilər. Məlumata görə, ölkələr arasında danışıqlar aparılıb və yaxın vaxtda razılaşma əldə oluna bilər. Qeyd edək ki, ötən ilin sentyabrında Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan hərbi ittifaq yaradıb. Belə ki, bu ölkələrdən hər hansı birinə hücum olarsa, iki ölkə birgə hərəkətə keçəcək.

Pakistanın müdafiə sənayesi naziri Raza Hayat Hirac məlumat yayıb ki, Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı və Türkiyə aylarla davam edən danışıqlardan sonra üçtərəfli müdafiə müqaviləsi hazırlayıblar. Layihə hələ də nəzərdən keçirilir və tam konsensus tələb edir. “Regional zorakılığın artmasına qarşı tədbir kimi qəbul edilən bu pakt üç ölkənin müxtəlif, lakin bir-birini tamamlayan güclərini bir araya gətirəcəyini vurğulayır. Məqsəd Türkiyənin nəhəng hərbi gücünü və sürətlə inkişaf edən müdafiə sənayesini, Pakistanın nüvə imkanlarını və qabaqcıl texnoloji qabiliyyətlərini, eləcə də Səudiyyə Ərəbistanının nəhəng iqtisadi gücünü bir çətir altında birləşdirməkdir”, - Hirac bildirib.

Mövzu ilə bağlı “Xalq Cəbhəsi”nə danışan Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) prezidenti Mehmet Gökhan Özçubukçu deyib ki, Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanını əhatə edən Türkiyədə müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq platformasının təməlini qoyması ilə bağlı hadisələr yalnız üç ölkə arasında münasibətlərin dərinləşməsi kimi şərh edilə bilməz. Bu təşəbbüs, daha geniş kontekstdə, qlobal sistemin transformasiyası, çoxqütblü dünya nizamının formalaşması və müsəlman ölkələrinin bu yeni nizamda oynayacağı rol məsələsini yenidən ön plana çıxarır: “Bu gün müzakirə olunan məsələ klassik bir ittifaqın yaranıb-yaranmayacağı deyil, müsəlman dünyasının ilk dəfə olaraq hərbi potensialı, iqtisadi gücünü və strateji çəkindirməni birləşdirən bir ox yarada bilib, bilməyəcəyidir. Türkiyə-Pakistan-Səudiyyə Ərəbistanı oxu bu baxımdan həm simvolik, həm də funksional potensiala malikdir. Bu potensial, düzgün başa düşülüb idarə olunarsa, təkcə Yaxın Şərqdə və ya Cənubi Asiyada deyil, həm də Azərbaycandan Cənubi Qafqaza və Orta Asiyadan Şərqi Aralıq dənizinə qədər uzanan geniş coğrafi ərazidə güc balansına təsir göstərmək qabiliyyətinə malikdir.

Soyuq müharibədən sonrakı dövrdə ABŞ mərkəzli birqütblü sistem hərbi, iqtisadi və normativ dominantlığa əsaslanırdı. Lakin bu struktur son on ildə əhəmiyyətli dərəcədə aşınmağa başlayıb. ABŞ-ın qlobal liderliyinin şübhə altına alınması, Çinin yüksəlişi, Rusiyanın hərbi manevrləri və regional güclərin ortaya çıxması dünyanı çoxqütblü və daha parçalanmış bir nizama doğru itələyib. Bu yeni dövrün ən diqqətəlayiq xüsusiyyəti odur ki, ittifaqlar artıq ideoloji deyil; onlar çevik, məsələyə və maraqlara əsaslanandır. Ölkələr tək bir blokla əməkdaşlıq etmək əvəzinə, müxtəlif sahələrdə fərqli tərəfdaşlıqlar quraraq manevr imkanlarını genişləndirməyə çalışırlar”.

Ekspertin fikrincə, Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı ətrafında mərkəzləşmiş təhlükəsizlik platforması müsəlman dünyasındakı bu tendensiyanın əksi kimi qəbul edilməlidir. Bu təşəbbüs mütləq Qərbə meydan oxumaq və ya Şərq blokuna inteqrasiya demək deyil. Əksinə, bu, çoxqütblü dünyada tarazlığı qoruya bilən bir aktor olmaq səylərinin məhsuludur. Bu üç ölkənin bir araya gəlməsi təsadüfi diplomatik yaxınlaşma deyil. Əksinə, hər biri fərqli, lakin bir-birini tamamlayan güc elementlərini təmsil edir.

Son iyirmi ildə müdafiə sənayesində əldə etdiyi irəliləyişlərlə Türkiyə müsəlman dünyasında hərbi modernləşmə sahəsində aparıcı ölkələrdən birinə çevrilib. Pilotsuz uçuş aparatları, elektron müharibə sistemləri, dəniz platformaları və sahədə sınaqdan keçirilmiş hibrid müharibə doktrinaları Türkiyəni sadəcə istehlakçıdan hərbi texnika istehsalçısına və ixracatçısına çevirib. Pakistan, nüvə silahı qabiliyyətinə malik yeganə müsəlman ölkəsi olaraq, bu tənlikdə strateji çəkindirmənin mərkəzindədir. Ənənəvi müharibə sahəsində uzun illər təcrübəsi, terrorizmlə mübarizə sahəsindəki təcrübəsi və intizamlı hərbi strukturu Pakistanı təkcə Cənubi Asiyada deyil, həm də daha geniş coğrafi ərazidə mühüm aktyora çevirir. Səudiyyə Ərəbistanı iqtisadi gücü, enerji ehtiyatları və İslam dünyasında simvolik liderliyi ilə bu üçtərəfli strukturun üçüncü hissəsini təşkil edir. Ər-Riyadın müdafiə sektorundakı son modernləşdirmə səyləri və təhlükəsizlik siyasətini şaxələndirmək səyləri onun belə bir platformaya olan marağını daha başadüşülən edir.

Bu cədvəl hərbi texnologiya (Türkiyə), strateji çəkindirmə (Pakistan) və maliyyə potensialı (Səudiyyə Ərəbistanı) üçbucağı daxilində tamamlayıcı təhlükəsizlik arxitekturasının mümkünlüyünü ortaya qoyur: “‘‘Müsəlman birliyi’’ anlayışı tarixən güclü emosional cazibəyə malikdir; lakin, eyni zamanda eyni dərəcədə uğursuz cəhdlərin mirasını da daşıyır. Bu, əsasən, keçmiş təşəbbüslərin əsasən ideoloji ritorika ilə məhdudlaşması və konkret maraq balanslarının dəstəyinin olmaması ilə bağlıdır.

Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı ətrafında mərkəzləşmiş potensial platformanın fərqi, düzgün şəkildə dizayn edildiyi təqdirdə, funksional təhlükəsizlik əməkdaşlığına birlik haqqında romantik söhbətlərdən daha çox üstünlük verməsidir. Burada məqsəd sərt, NATO-ya bənzər kollektiv müdafiə təşkilatı yaratmaq deyil, müdafiə sənayesi, birgə təlimlər, hərbi təlim, kəşfiyyat paylaşımı və böhranların idarə edilməsi kimi sahələrdə institusional və davamlı koordinasiyanı təmin etməkdir.

Bu baxımdan, sözügedən təşəbbüs ‘‘ümmət ittifaqı’’ kimi deyil, çoxqütblü dünyada müsəlman ölkələrinin danışıqlar gücünü artıran strateji bir vasitə kimi fəaliyyət göstərə bilər.

Bu platformanın ən vacib nəticələrindən biri Pakistanın hərbi və diplomatik imkanlarının görünürlüyünün və effektivliyinin artması olacaq. Pakistanın güclənməsi çox vaxt yalnız Hindistan-Pakistan rəqabəti kontekstində nəzərdən keçirilir; lakin bu inkişafın təsirləri daha genişdir”.

Mehmet Gökhan Özçubukçu vurğulayıb ki, Pakistanın nüvə potensialı müsəlman dünyasında ən böyük çəkindirici qüvvədir. Müdafiə sənayesində Türkiyə ilə əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi Pakistanın texnoloji və doktrinal potensialını artıracaq, Səudiyyə Ərəbistanının iqtisadi dəstəyi isə bu potensialın davamlılığını təmin edə bilər. Bu vəziyyət Pakistanı təkcə Cənubi Asiyada deyil, həm də Yaxın Şərq və Mərkəzi Asiya tənliyində daha təsirli bir aktora çevirə bilər. Xüsusilə, hərbi təlim, zabit mübadiləsi proqramları və birgə təlimlər Pakistanın müsəlman dünyasının təhlükəsizlik arxitekturasında mərkəzi rol oynamasına səbəb ola bilər. Pakistanın güclənməsinin Azərbaycan və Cənubi Qafqaz üçün əhəmiyyəti çox vaxt kifayət qədər vurğulanmır. Lakin bu ölçü bu ittifaqın ən strateji nəticələrindən biridir. Pakistan Ermənistana qarşı Azərbaycanı açıq və aydın şəkildə dəstəkləyən və hətta Ermənistanı rəsmi olaraq tanımayan nadir ölkələrdən biridir. Bu siyasi mövqe Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanına yönəlmiş təhlükəsizlik platforması vasitəsilə daha struktur və daimi ola bilər.

Bu ittifaqın digər vacib tərəfi Türk dünyası ilə İslam dünyası arasında strateji körpü yaratmaq potensialıdır. Türkiyə və Azərbaycana yönəlmiş Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) oxu Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı kimi aktorlarla qarşılıqlı əlaqədə olduqda, Avrasiya miqyasında daha geniş təsir dairəsi yarana bilər. Bu prosesdə Türkiyə təkcə regional güc deyil, həm də müxtəlif geosiyasi hövzələri birləşdirən mərkəzi ölkə kimi rolunu möhkəmləndirə bilər. Pakistanın Orta Asiyaya açılan qapı rolu və Səudiyyə Ərəbistanının İslam dünyasındakı simvolik çəkisi bu rolu daha da gücləndirəcək: “Türkiyə-Pakistan-Səudiyyə Ərəbistanı oxu boyunca formalaşması ehtimal olunan müdafiə və təhlükəsizlik platforması yeni qlobal blok yaratmaq kimi deyil, çoxqütblü dünya nizamını tarazlaşdırmaq qabiliyyətini artıran strateji bir addım kimi qəbul edilməlidir. Bu təşəbbüsün əsl əhəmiyyəti Qərb mərkəzli təhlükəsizlik arxitekturasına alternativ yaratmaq iddiasında deyil, müsəlman ölkələrinin uzun müddətdir ki, çatışmayan strateji muxtariyyəti genişləndirmək potensialındadır.

Bu kontekstdə platforma nə ‘‘Müsəlman Birliyi’’nin ideoloji romantizmi, nə də klassik mənada hərbi ittifaq kimi şərh edilməməlidir. Əsl sual müdafiə sənayesi əməkdaşlığı, ortaq təhlükəsizlik qavrayışı, böhran idarəetmə qabiliyyəti və enerji təhlükəsizliyi kimi sahələrdə koordinasiya təmin edə biləcək çevik bir strukturun qurula biləcəyidir. Uğurun ölçüsü böyük açıqlamalar deyil, birgə layihələr, institusional mexanizmlər və davamlı etimad münasibətləri olacaq.

Pakistanın bu platforma daxilində hərbi və strateji potensial əldə etməsi təkcə öz milli təhlükəsizliyi üçün deyil, həm də ətraf ölkələr üçün yeni bir güc balansı yaradacaq. Pakistanın Cənubi Asiyadan Yaxın Şərqə qədər uzanan geniş coğrafiyada daha görünən və institusional rolu təhlükəsizlik qavrayışlarını dəyişdirə bilər. Bu vəziyyət bəzi aktyorlar üçün çəkindiriciliyi artıracaq, digərləri üçün isə yeni bir tarazlıq axtarışını zəruri edəcək. Buna görə də, Pakistan amili düzgün idarə olunarsa, qeyri-sabitlik yaratmaq əvəzinə, tarazlaşdırıcı qüvvə kimi fəaliyyət göstərə bilər.

Digər tərəfdən, belə bir təhlükəsizlik platformasının enerji xətlərinə və vacib tranzit dəhlizlərinə təsirini gözardı etmək olmaz. Bugünkü dünyada təhlükəsizlik artıq yalnız hərbi təhdidlərlə müəyyən edilmir; o, həmçinin enerji təchizatı, ticarət yolları və təchizat zəncirləri ilə müəyyən edilir. Türkiyənin enerji tranzit nöqtəsi kimi mövqeyi, Səudiyyə Ərəbistanının qlobal enerji bazarlarındakı çəkisi və Pakistanın strateji coğrafiyası birləşdirildikdə, enerji təhlükəsizliyi və hərbi təhlükəsizliyin kəsişdiyi yeni bir tarazlıq sahəsi yarada bilər. Bu inkişaf qlobal güc mərkəzləri tərəfindən yaxından izləniləcək. ABŞ, Rusiya, Çin və Avropa üçün belə bir formalaşma birbaşa əks blok deyil, daha çox danışıqlar gücünə və manevr imkanlarına malik regional aktyorları təmsil edir. Çoxqütblü dünyada həlledici olan məhz budur: təkcə güc deyil, həm də tarazlıq yaratmaq və alternativlər yaratmaq qabiliyyəti”.

Cavid