Naxçıvan təbii tarixi turizm məkanıdır

Qədim diyar Şərqlə Qərbin qovşağında dünyaya açıqdır

Turizm haqqında danışanda çox vaxt gözümüzün önünə yol, hotel, tarixi abidə, gözəl mənzərə və istirahət gəlir. Halbuki turizm bundan daha böyük anlayışdır. O bir bölgəyə gələn insanın özü ilə gətirdiyi iqtisadi hərəkətdir. Tu­rizm bir kənd evinin qapısını açır, bir restoranın süfrəsini böyüdür, bir gəncə iş verir, bir fermerin məhsuluna bazar yaradır, bir sənətkarın əl işini yeni ün­vana aparır. Bu mənada, turizm yalnız səyahət deyil, inkişafın hərəkətverici qüvvəsidir.

Naxçıvan isə turizmin çoxşaxəli im­kanlarını özündə birləşdirən nadir coğrafi məkandır, tarixi yaddaşdır. Burada tarix daşlara həkk olunub, təbiət dağların sinə­sində qorunub, sağlamlıq yerin dərinliklə­rində gizlənib, qonaqpərvərlik isə insanla­rın gündəlik həyatına hopub.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev avqustun 11-də Naxçıvana səfəri çərçivə­sində Azərbaycan Televiziyasına müsahi­bəsində bölgənin turizm imkanlarını yük­sək qiymətləndirərək bildirib: “Naxçıvanın turizm potensialı çox zəngindir: həm tarixi abidələri, həm gözəl təbiəti, təmiz havası və mənzərəli yerləri var”.

Bu qiymətləndirmənin arxasında Nax­çıvanın zəngin və çoxşaxəli turizm xəritəsi dayanır. Lakin bu xəritədəki imkanları real iqtisadi dəyərə çevirmək üçün tarixi irsi müasir infrastrukturla, təbii gözəllikləri keyfiyyətli xidmətlə, turist marağını isə sa­hibkarlıq imkanları ilə bir araya gətirmək vacibdir.

Dövlət başçısının mehmanxanaların sayının artırılması və xidmət səviyyəsinin yüksəldilməsinin vacibliyinə diqqət çək­məsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Artıq səfər zamanı bu istiqamətdə addım atılıb. Naxçıvan şəhərinin mərkəzində yeni 5 ul­duzlu mehmanxananın təməli qoyulub.

Əslində, burada söhbət yalnız yeni bir hotel binasının inşasından getmir. Yeni mehmanxana ətrafında restoranların, müxtəlif xidmət sahələrinin, nəqliyyat və turizm şirkətlərinin fəaliyyətinin genişlən­məsinə, yerli sahibkarlıq təşəbbüslərinin artmasına və yeni iş yerlərinin yaranması­na təkan verəcək. Başqa sözlə, bir hotelin təməli yalnız bir binanın deyil, yeni iqtisa­di imkanların da təməlidir.

Daşların da danışdığı diyar

Naxçıvanın turizm xəritəsi, hər şeydən əvvəl, tarixdən başlayır. Bu qədim diya­rın küçələrində, daşlarında, türbələrində və qalalarında əsrlərin izi yaşayır. Burada keçmiş sadəcə qorunan yaddaş deyil. O, bu günlə danışan, hər gələn qonağa öz he­kayəsini pıçıldayan canlı bir tarixdir.

Möminə xatun türbəsi, Naxçıvanqala Tarix-Memarlıq Muzey Kompleksi, Xan Sarayı, Nuh peyğəmbərin məzarüstü tür­bəsi, Hüseyn Cavid məqbərəsi, Açıq səma altında muzey, Əshabi-Kəhf Dini-Mədəni Abidə Kompleksi və digər tarixi məkanlar Naxçıvanın çoxəsrlik yaddaşını yaşadan ünvanlardır.

Bu abidələrə baxan insan yalnız daş və kərpic görmür. Burada əsrlərin nəfəsi du­yulur. Keçmişlə bu gün arasında görünməz bir bağ yaranır. Elə buna görə də Naxçı­vanda tarixi irsin qorunması yalnız mədəni irs məsələsi deyil, həm də turizmin gələcə­yinə qoyulan sərmayədir.

“Ordubad” Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu da turistlərin ən çox ziyarət etdiyi tarixi məkanlardan biridir. Şəhərin Cümə məscidi bu mənzərənin mühüm hissəsi­dir. Uzun müddət XVII–XVIII əsrlərə aid edilən məscidin bəzi memarlıq elementlə­rinin bundan təxminən 500 il daha qədim olduğu müəyyənləşdirilib. Burada turist sa­dəcə bir şəhəri gəzmir. Sanki əsrlərin için­dən keçir. Qədim küçələrdə addımladıqca keçmişin gündəlik həyatına, şəhər mədə­niyyətinə, sənətkarlıq ənənələrinə toxunur.

Şəhərin ən böyük turizm üstünlüklə­rindən biri də məhz onun autentikliyidir. Burada turist üçün sonradan qurulmuş süni dekorasiya yoxdur. Əvəzində, əsrlər boyu formalaşmış və bu günə qədər qorunmuş canlı şəhər mühiti var.

Kəhrizlərin sərinliyi, bağların yaşıllığı, qədim evlərin memarlığı, yerli mətbəxin dadı və küçələrin sakitliyi bir araya gələrək sadəcə mənzərə yox, bütöv bir səyahət təc­rübəsi yaradır. Müasir turistin axtardığı da məhz budur: tarixə uzaqdan baxmaq yox, onu hiss etmək.

Naxçıvanın tarix-memarlıq xəritəsində Möminə xatun türbəsinin isə xüsusi yeri var. Onun bərpası və konservasiyası bu irsin qorunmasına göstərilən dövlət diqqə­tinin mühüm nümunəsidir. Abidənin qo­runması məqsədilə 2025-ci il mayın 22-də ilkin olaraq 1 milyon manat, işlərin davam etdirilməsi üçün isə 2026-cı il martın 16-da əlavə 9,6 milyon manat vəsait ayrılıb. Bu rəqəmlərin arxasında yalnız maliyyə vəsaiti dayanmır.

Burada tarixi yaddaşa münasibət, keç­mişə ehtiram və gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyət var. Çünki əsrlər əvvəl ucaldıl­mış abidəni qorumaq yalnız onun daşlarını bərpa etmək deyil. Bu, həm də həmin döv­rün memarlıq düşüncəsini, sənət zövqünü, estetik dünyagörüşünü və mədəni yaddaşı­nı yaşatmaqdır. Möminə xatun türbəsinin naxışlarına diqqətlə baxanda Naxçıvan memarlıq məktəbinin qüdrətini görmək mümkündür. Burada daş sanki naxışa, naxış isə sözə çevrilir.

Naxçıvanqalanın divarları isə başqa bir hekayə danışır. Bu, müdafiədən, müba­rizədən və zamanın sınaqlarından keçmiş şəhərin hekayəsidir. Hüseyn Cavid məq­bərəsi həmin mənzərəyə başqa bir rəng qatır. Burada daşın dili ilə yanaşı, sözün və düşüncənin dili də danışır. Böyük şair və dramaturqun adı ilə bağlı bu məkan Nax­çıvanın yalnız memarlıq deyil, ədəbiyyat və fikir tarixində də mühüm yer tutduğunu göstərir.

Naxçıvanın tarixi isə şəhərlərlə bitmir. Bu tarix dağlara, qayalara, qədim yolların izlərinə qədər uzanır. Gəmiqaya (Ordu­bad) bunun ən qədim nümunələrindəndir. Zəngəzur silsiləsinin Qapıcıq dağının ya­maclarında eramızdan əvvəl IV–I minil­liklərə, Tunc və Erkən Dəmir dövrlərinə aid qayaüstü rəsmlər aşkar edilib. Qaya üzərindəki bu təsvirlər minilliklər əvvəl yaşamış insanların dünyagörüşündən xə­bər verir. Daşın üzərindəki hər xətt, hər təsvir sanki zamanın bizə göndərdiyi mək­tubdur.

Gəmiqaya Azərbaycanda Qobustandan sonra qədim qayaüstü rəsmlərin əhəmiyyə­tinə görə ən mühüm komplekslərdən biri hesab olunur. 2025-ci ilin iyulunda onun UNESCO-nun Ümumdünya İrsinin ilkin siyahısına daxil edilməsi də bu irsin bey­nəlxalq miqyasda tanınması baxımından əhəmiyyətli hadisə oldu.

Gəmiqayanın ətrafında Nuh peyğəm­bərlə bağlı qədim rəvayət də yaşayır. Əfsanəyə görə, Nuhun gəmisi məhz bu dağların yaxınlığında dayanıb. Tarixlə rəvayətin qovuşduğu belə məkanlar Nax­çıvanın turizm hekayəsini daha da zəngin­ləşdirir. Burada tarix yalnız arxeoloji fakt­lardan ibarət deyil. O, həm də əfsanələrdə, yaddaşda və nəsildən-nəslə ötürülən he­kayələrdə yaşayır. Tarixi irsin qorunması ilə turizmin inkişafı arasında bağ da məhz burada yaranır. 

Abidə qorunduqca ona maraq artır. Marağın artması yeni tədqiqatlara, tanıtım imkanlarına və turizm marşrutlarına yol açır. Beləliklə, mədəni irsin mühafizəsi həm də gələcək turizm imkanlarının qo­runmasına çevrilir.

Bu mənada, Memar Əcəmi Naxçıva­ninin irsi ayrıca diqqət çəkir. Əcəmi Nax­çıvaninin adı çəkiləndə Naxçıvanın daş yaddaşı sanki yenidən danışmağa başlayır. Onun yaratdığı memarlıq məktəbi əsrlərin sərhədini aşaraq bu günə gəlib çatıb. Bu məktəbin izlərini yalnız tarix kitablarında deyil, Naxçıvanın memarlıq simasında da görmək mümkündür.

Əcəminin irsi həm də bir həqiqəti xa­tırladır: Naxçıvanın mədəni sərvəti yalnız keçmişin yadigarı deyil. O, bugünün və gələcəyin də mühüm turizm resursudur.

Ona görə də Naxçıvanın turizm po­tensialını yalnız “görməli yerlər” siyahı­sına sığışdırmaq çətindir. Bu diyarın əsas üstünlüyü abidələrin sayından daha çox, onların arxasında dayanan hekayələrdə­dir.

Hər abidənin öz tarixi var. Hər küçənin öz yaddaşı. Hər daşın öz dili. Turizmin qar­şısında dayanan əsas məsələ isə həmin dili müasir ziyarətçiyə çatdırmaqdır.

Çünki müasir turist artıq yalnız bir məkana baxıb şəkil çəkdirmək istəmir. O, gördüyü abidənin tarixini bilmək, yerli in­sanlarla ünsiyyət qurmaq, milli mətbəxin dadına baxmaq, şəhərin gündəlik həyatını hiss etmək və yaddaşında qalacaq bir təəs­süratla ayrılmaq istəyir.

Müasir turizm, əslində, məkan göstər­məkdən daha çox təcrübə yaşatmaq sənə­tidir. Naxçıvan isə belə bir təcrübə üçün zəngin imkanlara malikdir. Turist bir səfər ərzində əsrlər arasında səyahət edə bilər. Səhər Möminə xatun türbəsinin qarşısın­da orta əsr memarlığı ilə tanış olar, Nax­çıvanqalanın tarixini öyrənər, günün başqa saatlarında Ordubadın qədim küçələrində addımlayar, kəhrizlərin sərinliyini hiss edər, yerli mətbəxin dadına baxar.

Belə bir səfər artıq sadəcə gəzinti deyil. Bu, Naxçıvanın tarixini, mədəniyyətini və həyat tərzini hiss etməkdir.

Bu zənginlik müasir turizm infrastruk­turu ilə tamamlandıqda isə tarix iqtisadi və sosial dəyərə çevrilir. Qorunan abidə turist cəlb edir, turist yerli xidmətlərə tələbat ya­radır, artan tələbat isə sahibkarlıq və məş­ğulluq imkanlarını genişləndirir.

Beləliklə, keçmişi qorumaq gələcəyə yatırım etməkdir.

Naxçıvanda tarix daşlarda yaşayır, amma onun hekayəsi yalnız daşlarla bit­mir. O, kəhriz suyunun sərinliyində, Or­dubad bağlarının yaşıllığında, qədim küçələrin sakitliyində, Möminə xatunun naxışlarında, Gəmiqayanın qayalarında və Əcəmi Naxçıvaninin memarlıq irsində da­vam edir.

Bəlkə də Naxçıvanın turizm cazibəsi­nin ən böyük sirri elə budur: burada tarixə baxmırsan, tarixlə yol gedirsən.

Azərbaycanın yeniliklər poliqonu 

Bəli, Naxçıvanın hekayəsi yalnız daş­larda yazılmayıb. Bu hekayənin başqa səhifələri dağların başında, yaylaqların sükutunda, bulaqların səsində yazılıb. Şah­buz, Batabat, Ağbulaq, Ordubad, Culfa və Əlincəqala ətrafı Naxçıvanın təbii turizm imkanlarının genişliyini göstərir. Burada təbiət yalnız seyr ediləcək mənzərə deyil. Burada təbiət yaşanır. Dağ havasını içinə çəkən turist şəhərin səs-küyündən uzaqla­şır. Yaylaqda səhərin açılışını izləyən insan başqa bir zamanın ritmini hiss edir. Kənd yollarında addımlayan səyyah təbiətlə in­san həyatının necə bir-birinə qarışdığını görür.

Müasir turist də artıq yalnız böyük hotel və restoran axtarmır. O, bəzən kənd həyatının səmimiyyətini, yerli mətbəxin dadını, insanların qonaqpərvərliyini və tə­biətin sakitliyini axtarır. Naxçıvan kəndləri məhz bu baxımdan böyük potensiala ma­likdir. Təsəvvür edək: turist səhər Ağbu­laqda yerli məhsullardan hazırlanmış süfrə arxasında günə başlayır. Gün ərzində dağ yolları ilə yürüş edir. Axşam isə kənd evin­də milli mətbəxin nümunələrindən dadır, yerli sakinlərlə söhbət edir.

Turist üçün bu, xatirədir. Kənd sakini üçün isə qazancdır. Beləliklə, turizm bir kəndin iqtisadi həyatına yeni nəfəs gətirir. Naxçıvanın bu böyük turizm mənzərəsində Duzdağın da özünəməxsus yeri var. Duz­dağ sanki təbiətin Naxçıvana yerin dərin­liklərində yazdığı xüsusi bir məktubdur. Duz mağaraları və Duzdağ Fizioterapiya Mərkəzi sağlamlıq turizminin inkişafı üçün mühüm imkan yaradır.

Sağlamlıq turizmi digər istiqamətlər­dən onunla fərqlənir ki, turist bölgədə daha uzun müddət qalır. Bu isə hotel, restoran, nəqliyyat və digər xidmət sahələrinə da­vamlı tələbat yaradır. Duzdağ buna görə yalnız müalicə məkanı deyil, Naxçıvanın turizm brendlərindən biridir.

Əlincəqala isə bu xəritənin zirvəsidir. Dağın başında yerləşən qala tarixlə macə­ranın qovuşduğu məkandır. Zirvəyə qalxan insan sanki yalnız yüksəkliyə deyil, əsrlə­rin dərinliyinə də yüksəlir. Əlincəqala tarix həvəskarları üçün keçmişin izlərini, dağ turizmi sevənlər üçün isə yeni bir səyahət təcrübəsini bir araya gətirir. Əslində, Nax­çıvanın əsas üstünlüklərindən biri bütün bu imkanların bir-birindən uzaq və təcrid olunmuş şəkildə deyil, vahid turizm mar­şrutunda birləşdirilə bilməsidir. Naxçıvan şəhəri – Duzdağ – Culfa – Əlincəqala – Şahbuz – Batabat – Ağbulaq – Ordubad... Bu marşrut bir xəritə üzərində sadəcə nöqtələri birləşdirmir.

O, tarixi təbiətlə, təbiəti sağlamlıqla, sağlamlığı kənd həyatı ilə, kənd həyatını isə qədim şəhər mədəniyyəti ilə birləşdirir. Naxçıvanın turizm məhsulunun əsas gücü də məhz bu müxtəliflikdədir.

Tanıdarsan – tanınarsan... 

Naxçıvan tarixlə təbiətin, qədimliklə müasirliyin bir arada yaşadığı nadir mə­kanlardan biridir. Əlincəqalanın zirvələ­rindən Batabatın yaylaqlarına, Möminə xatun türbəsindən Duzdağın dərinliklərinə, Ordubadın dar küçələrindən qədim kəh­rizlərə qədər burada hər daşın, hər dağın, hər kəndin danışacaq bir hekayəsi var. İndi əsas məsələ həmin hekayələri daha geniş auditoriyaya çatdırmaq və Naxçıvanın tu­rizm imkanlarını real iqtisadi dəyərə çevir­məkdir. 

Naxçıvanın sosial-iqtisadi inkişafına dair 2023–2027-ci illər üzrə Dövlət Proqra­mında turizm infrastrukturunun yaxşılaşdı­rılması, kənd, qış və ekoturizmin inkişafı, turizm-rekreasiya zonalarının yaradılması və bölgənin daha geniş tanıdılması əsas is­tiqamətlər kimi müəyyənləşdirilib. Çünki turizmdə yalnız gözəl məkanın olması ki­fayət etmir. O məkan haqqında danışmaq, onun ruhunu göstərmək, insanlara oraya getmək arzusu yaratmaq lazımdır. Keyfiy­yətli foto və videolar, sosial şəbəkələrdə tanıtım, mediatur və infoturlar, xarici turo­peratorlarla əməkdaşlıq Naxçıvanın turizm xəritəsində daha parlaq görünməsinə im­kan verə bilər.

Prezident İlham Əliyevin Naxçıvanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurla əlaqələrinin inkişafına verdiyi önəm isə bu hekayənin coğrafiyasını daha da genişləndirir. Döv­lət başçısının qeyd etdiyi kimi, Zəngilanla Ordubad arasındakı məsafə cəmi 42 kilo­metrdir. Bu yaxınlıq gələcəkdə Azərbay­canın müxtəlif bölgələrini birləşdirən yeni turizm marşrutlarının yaranmasına imkan verə bilər.

Təsəvvür etmək çətin deyil ki, səyahət Qarabağın tarixindən başlayır, Zəngəzu­run yollarından keçərək Naxçıvanın qə­dim dünyasına uzanır. Bir səfərdə Azər­baycanın müxtəlif coğrafiyaları, tarixləri və mədəniyyətləri bir-birini tamamlayır. Beləliklə, Naxçıvan ayrıca bir turizm mə­kanı olmaqla yanaşı, böyük Azərbaycan turizm xəritəsinin mühüm halqasına çev­rilə bilər. Amma bunun üçün gözəlliyin yanında əlçatanlıq və keyfiyyət də olma­lıdır. 

Müasir hotel və qonaq evləri, peşəkar bələdçilər, xarici dil bilən xidmət perso­nalı, piyada və velosiped marşrutları, yerli məhsulların turizmə cəlb edilməsi bu po­tensialın gerçəyə çevrilməsi üçün vacibdir. Turizmin gətirdiyi fayda isə yalnız turist sayında ölçülmür. Bir turist gələndə hotel işləyir, restoran qazanır, taksi və bələdçi xidmət göstərir, fermer öz məhsulunu sa­tır, sənətkarın əl işi yeni alıcı tapır. Belə­liklə, bir səfərin yaratdığı iqtisadi hərəkət bir ailədən digərinə, bir biznesdən digərinə yayılır.

Naxçıvanın üstünlüyü də ondadır ki, burada tarix, mədəniyyət, təbiət, sağlamlıq, kənd, qış və qastronomik turizmi bir araya gətirmək mümkündür. Əlincəqala yalnız qala deyil, bir tarix hekayəsidir. Ordubad yalnız qədim şəhər deyil, özünəməxsus həyat tərzinin daşıyıcısıdır. Batabat sadəcə yaylaq deyil, Naxçıvanın təbiət yaddaşının bir parçasıdır.

Bu məkanları bir-birindən ayırmadan, vahid bir hekayənin səhifələri kimi təq­dim etmək lazımdır. Çünki Naxçıvanın turizm potensialı əslində hazırdır. Dağları yerindədir, tarixi yerindədir, mətbəxi və sənətkarlığı yaşayır. İndi bu zənginliyin yolunu turistə göstərmək, həmin yolu rahat və yaddaqalan etmək lazımdır. Naxçıvanın turizmə açılan hər yeni qapısı yalnız turistə açılan qapı deyil. Bu, yeni iş yerinə, yeni sahibkarlıq imkanına, yerli məhsula yeni bazara, kəndin canlanmasına və tarixi irsin qorunmasına açılan qapıdır.

Naxçıvanın danışacaq çox hekayəsi var. İndi əsas məsələ həmin hekayəni eşi­dəcək dünyanı tapmaq və onu doğru dildə danışmaqdır.

Ə.PÜNHAN

XQ