Neftin qiyməti 50 dollaradək enə bilərmi?

Pərviz Heydərov yazır...

ABŞ ilə Çin arasında bu ilin aprelin əvvəlindən başlayan ticarət müharibəsinə zəmin yaratmış bir-birinə qarşı tətbiq etdikləri 145% və 125%-lik gömrük rüsumlarının 90 gün ərzində müvafiq olaraq 30% və 10%-ə endirilməsi barəsindəki razılıq qlobal iqtisadiyyat və bazarlarda bir növ relsindən çıxmış prosesləri sanki geri qaytarır.

Belə ki, həftə başlayan kimi, məsələn, qızıl 3% ucuzlaşdı, ABŞ dolları üzrə indeks 1% artdı, 10 illik istiqrazlar üzrə gəlirlilik 2.6%-dən çox qalxdı, neftin qiymətində isə cüzi də olsa, yüksəliş qeydə alındı.

Bəli, hələ fevralda yazdığım şərhlərimdə qeyd etmişdim ki, ABŞ ilə Çin arasında ciddi şəkildə ticarət müharibəsi mümkün deyil və bu, hər iki tərəf üçün effektli sayılmadığından, hər hansı ölkələr üçün müəyyən fürsətlər əmələ gətirsə də, bütün qlobal iqtisadiyyatı çökdürə bilər. Belə ki, adları çəkilən ölkələr bir-birindən asılı hesab olunurlar. Və odur ki, Donald Trampın birinci prezidentliyi dövründə də bu iki nəhəng arasında ticarət müharibəsi baş tutmadı.

Bütün bu qeyd olunanlara əsasən gəlinən qənaət bundan ibarət idi ki, ABŞ-də yeni administrasiya tərəfindən rüsumların birtərəfli qaydada artırılması və yaxud da vergi tətbiqi siyasəti nəticəsində, əslində, heç bir ciddi qlobal iqtisadi müharibə yarana bilməzdi və bilməyəcək də...

Yeri gəlmişkən, D.Tramp sırf iqtisadi sfera və biznes qanunlarına bələd olduğundan siyasi münasibətlərə öncə maddi maraqlar prizmasından baxır. Odur ki, ABŞ-nin iqtisadi mənafeyi onun üçün ilkin şərtdir. Bu isə o deməkdir ki, hansısa siyasi ambisiyalar naminə iqtisadi maraqları qurban vermək D.Tramp üçün yaddır.

Lakin bütün bunlara rəğmən, ABŞ-nin yeni liderinin siyasəti nəticəsində yalnız iki cəhət özünü büruzə verməli idi ki, bu da birincisi, dolların bahalaşacağı, ikincisi isə neftin ucuzlaşacağından ibarət idi. Birinci özünü hələ D.Tramp seçkidə qalib gələn kimi göstərməyə başlamışdı. İkincisinə, yəni neftə gəldikdə isə D.Tramp strateji məhsullar üzrə bazarlarda sabitliyin tərəfdarı və hər cür birtərəfli şəkildə qiymət diktəsi ritorikasının əleyhdarı kimi tanındığına görə, təbii ki, aşağı qiymət onun mövqeyini daha yaxşı ifadə edə bilər.

Belə ki, Trampa görə, neftin bir bareli üçün hətta 60 dollar qiymət səviyyəsi də yüksəkdir. O, hələ birinci prezidentliyi dövründə Səudiyyə Ərəbistanı başda olmaqla OPEC+ təşkilatını qiymətləri süni şəkildə 60 ABŞ dollarından yuxarıda saxlamaqda təqsirləndirirdi. Həmin vaxt, D.Trampa görə, neftin bazar qiymətləri 50 dollar/1 barel civarında olmalı idi.

Məsələ bundadır ki, ölkəmiz üçün ticarət münaqişəsi nəticəsində yarana biləcək inflyasiya və yaxud da ABŞ dollarının bahalaşacağı kimi faktorlardan çox, məhz bu amil, yəni neftin qiymətinin 50 dollara qədər düşməsi ehtimalı ciddi təhlükə xarakteri daşıyır. Bu barədə sonda qeyd edəcəyəm.

Bəs ABŞ ilə Çin arasında əldə olunan məlum razılaşma fonunda neftin qiymətində cüzi də olsa, yuxarıda qeyd etdiyim yüksəlişin olması ardıcıl xarakter daşıya bilərmi? Yəni dünya bazarlarında qlobal ticarət davasının yumşalması, tezliklə isə tamamilə sovuşacağı ehtimalı qarşısında neftin qiyməti yenə yüksəlməkdə davam edəcəkmi?

Xeyr. Niyə? - Çünki qlobal iqtisadiyyatda cərəyan edən proseslər öz məcrasına qayıtsa da, neft 100 ABŞ dollarınadək bahalaşan deyil. Bunun isə bir neçə səbəbi var.

Birincisi, OPEC+ ölkələri arasında 2016-cı ildən bəri formalaşmış mövqedə dəyişiklik yaranıb və o getdikcə dərinləşir. Qeyd olunan amil özünü qurumun ucuzlaşmada əvvəlki illərdə olduğundan fərqli maraq nümayiş etdirməsi ilə göstərir.

Belə ki, məsələn, Səudiyyə Ərəbistanı uzun fasilədən sonra sanki yenə ABŞ-nin tapşırıqlarına "qulaq asmağa" başlayıb ki, hasilatın artırılmasına dair qərarların başında məhz bu ölkə durur. İkincisi isə bəzi hasilatçı ölkələr bazarda pay əldə etmək, bəziləri paylarını saxlamaq, bəziləri isə artırmaq üçün kəskin mübarizəyə və rəqabətə girişiblər ki, bu da vəziyyətə ciddi təsir edir.

Üçüncüsü isə əlavə olaraq ənənəvi enerji mənbələrindən istifadənin məhdudlaşdırılmasına dair dünyada getdikcə daha geniş və yüksələn xətt üzrə inkişaf etdirilən tendensiya da tələbatı təklif qarşısında aciz qoyur.

Odur ki, ucuzlaşmanın davam edəcəyi qaçılmaz görünür. Lakin bəzi nüanslar da var. Bu da bir sıra ölkələrin bəzi ambisiyalı investisiya və layihələri ilə bağlıdır. Məsələn, Səudiyyə Ərəbistanı D.Trampın budəfəki prezidentliyi dövründə ABŞ-yə 100 milyardlarla dollar sərmayə qoymaq vədi verib. Dəqiq desəm, 600 milyard dollar...

Adıçəkilən ölkəninsə "Aramco" dövlət neft şirkətinin gəlirləri son bir ildə 5% həddədək düşüb. Səbəb, məsələn, "Brent" markalı neftin bir barelinin keçənilki 80 dollardan 60 dollaradək düşməsi hesab olunur.

"Aramco" qlobal neft bazarlarında liderlərdən biridir. Onun bazar dəyəri 1.6 trilyon dollardan (1.4 trilyon avro) çoxdur ki, bu da "Aramco"nu "Microsoft", "Apple", NVIDIA, "Amazon" və "Alphabet"dən ("Google"un sahibi) sonra altıncı ən böyük şirkət edir.

Digər tərəfdənsə, Səudiyyə Ərəbistanının faktiki hökmdarı, vəliəhd şahzadə Məhəmməd bin Salman səhrada nəhəng futuristik şəhər olan NEOM-un tikintisi üçün 500 milyard dollarlıq (450.1 milyard avro) sərmayə yatırmalıdır. Futbol üzrə dünya çempionatı 2034-cü ildə bu ölkədə keçiriləcəyindən həmin vaxtadək dəyəri 10 milyardlarla dollar olan mənzillər, stadionlar və infrastruktur layihələri gerçəkləşdirilməlidir.

Sual yaranır, neft 50 dollaradək enərsə, bu, Ər-Riyada sərf edəcəkmi? Məsələ bundadır ki, bu rəqəm ABŞ-də neft hasilatının özü üçün də sərfəli hesab edilmir.

Yeri gəlmişkən, yuxarıda qeyd etdim ki, ölkəmiz üçün ticarət davası zəminində yarana biləcək inflyasiya və yaxud da ABŞ dollarının bahalaşacağı kimi faktorlardan daha çox, əzəldən də məhz neftin 50 dollara qədər enə biləcəyi təhdid və təhlükə xarakteri daşıyır.

Odur ki, düzdür, dünya iqtisadiyyatında proseslər sanki məcrasına qayıdır kimi görünsə də, biz büdcədə neftin 1 barel üçün qiymətini 60 dollara salmalı, bu il üçün ölkəmizə qarşı ortada xarici iqtisadi şok effekti yarada biləcək heç bir qorxu amili mövcud olmasa da, qiymətin lap 50 dollaradək enəcəyi gedişatına da hazır olmalıyıq.