Nənələrin təndiri bərəkət ocağıdır

Təndir min illərdir ki, Azərbaycanda kənd həyatının ayrılmaz hissəsidir. Ölkəmizin bir çox bölgələrində olduğu kimi, qədim türk yurdu Naxçıvanda da bu sənətkarlıq yaşadılır, təndirdən istifadə edənlərin sayı günbəgün artır. Ona görə ki, təndir çörəyinin dadı, ətri bir başqadır. Bu yaxınlarda muxtar respublikanın ucqar yaşayış məntəqələrindən olan Sədərək rayonunun eyniadlı kəndinə səfərimiz zamanı bunun bir daha şahidi olduq.

Sədərək kəndində yaşayan Qaybalıyevlər ailəsi 20 ilə yaxındır ki, bu işlə məşğuldurlar. Ailə başçısı Səyyad Qaybalıyevlə evdə olmadığı üçün görüşə bilməsək də, ömür-gün yoldaşı İradə xanım bizi gülərüzlə qarşıladı, həm də elə iş başında. Hal-əhval tutduqdan sonra dedi ki, əvvəllər bu vaxtlar havalar çox soyuq keçərdi, qar, bəzən də yağış yağardı. Bizim də iş belədir ki, yağıntı oldusa, dayanmaq məcburiyyətindəyik. Amma havalar mülayim keçdiyindən, gördüyünüz kimi, işimizi davam etdiririk.

İradə xanım bu sənəti böyüklərdən öyrəndiyini deyir. Bildirir ki, əvvəllər kənddə hər bir ailənin təndiri olardı. Bu təndirlərin çoxu yerdən idi, yəni çörəyi oturaq yerdə bişirməli idin. Sonralar isə ayaqüstü təndirlərə tələbat artdı. Hazırda ən çox sifarişlər daşınan təndirlərədir.

Həmsöhbətimdən təndirin necə hazırlanmasını soruşuram. Deyir ki, təndirin yaxşı, keyfiyyətli olmasının ilk səbəbi onun hazırlandığı palçıqdan asılıdır. Yəni hər torpaqdan palçıq hazırlayıb təndir qoymaq olmur. Əli ilə kəndin şərq istiqamətində boş bir ərazini göstərərək torpağı oradakı dərədən götürdüklərini deyir:

– O ərazidəki torpaqlar əsl təndir torpağıdır, yəni gilli torpaqdır. Biz əvvəlcə o torpağın üst qatından, təxminən, 15-25 santimetr dərinlikdə götürdükdən sonra aşağı təbəqədən bizə lazım olan torpağı istifadə edirik. Bu torpaq o qədər təmizdir ki, tərkibində bir çınqıl belə tapa bilmərsən. Heç ələkdən keçirməyə də ehtiyac olmur. Sonra bu torpağı isladır, eynilə xəmir kimi “acımağa” qoyuruq.

Tam bir həftə boyunca həmin xəmir tam “acıyaraq” özünə gəlir. Sonra isə onu yaxşıca yoğururuq, yəni əlimizlə əzirik. Palçıq elə bir vəziyyətə gəlir ki, əlində plastilin kimi sallanır, amma yerə tökülmür. Hətta təndirin uzunömürlü olması üçün bu palçığa keçi qəzili (tükü) də qarışdırırıq. Keçi qəzili təndir palçığını elə keyfiyyətli hala gətirir ki, sonradan heç bir çatlama olmur.

Bunu da öyrənirik ki, təndirin palçığı hazırlanarkən ona təmiz su tökülür. “Təndir, ruzi-bərəkətdir”, – deyən İradə xanım bunu ata-babalarından belə gördüyünü bildirir və bu gün də ona əməl etdiyini deyir. Qeyd edir ki, orta ölçülü bir təndirin qoyulması yay vaxtı 3 günə başa gəlir. Nisbətən soyuq havalarda isə bir həftəyə kimi sürür. Təndirin hazırlanması üçün ən yaxşı hava sərin havadır, yəni nə isti, nə də soyuq. Buna görə də yaz və payız aylarında daha çox sifarişlərin olduğunu deyir. Təndir hazırlandıqdan sonra isə onun ağardılması (yəni təndirin içində odun yandırılması) prosesi aparılır ki, təndirin divarları bişərək daha da sərtləşsin, sonrakı proseslərə dayanıqlı olsun.

Təndirlərin qiymətini soruşur və sifarişlərin haradan gəldiyi ilə maraqlanırıq. Müsahibimiz deyir ki, təndirin qiyməti ölçülərindən asılı olaraq 70-80 manatdan başlayaraq 120-150 manatadək dəyişir. Sifarişlər isə demək olar ki, hər yerdən – Sədərəkdən, Şərurdan, Naxçıvandan olur. İndiyədək müştərilərindən heç bir şikayət eşitməyən İradə xanım bunun işinə sevgi ilə yanaşmasından, işini daha keyfiyyətlə görməsindən qaynaqlandığını deyir.

Bəli, həqiqətən buradakı hər bir təndir usta əllərdən çıxan sənət nümunəsidir. Palçığın yoğrulmasından tutmuş təndirin qoyulmasına, içərisinin “ağardılmasına” qədər bu prosesə əsl dəyər qatılır. Çünki təndir sənətkarlığı yalnız texniki bilikdən ibarət deyil, o həm də mədəniyyətin, estetik zövqün və nəsildən-nəsilə ötürülən ənənələrin bir hissəsidir.

Təsadüfi deyil ki, ötən il “Azərbaycanda təndir sənətkarlığı və çörəkbişirmə” adlı milli nominasiya faylı UNESCO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilib. Bu isə o deməkdir ki, Azərbaycan təndir sənətkarlığının yarandığı və yaşadıldığı bir diyardır. Bizə isə Qaybalıyevlər ailəsinin simasında bu sənəti yaşadanlara uğur diləmək qalır: təndiriniz bərəkətli, çörəyiniz bol olsun!

Səbuhi HƏSƏNOV,
XQ-nin Naxçıvan müxbiri