Niyə yeməyi Asiyada çubuq, başqa yerlərdə isə qaşıq və çəngəllə yeyirlər?

Yemək çubuqları bu gün artıq avropalılar üçün də o qədər ekzotika deyil. Bir çoxumuz Şərq mətbəxi restoranında onlardan istifadə etmişik və bunun o qədər də rahat olmadığını görmüşük. Mütləq bu zaman belə bir sual yaranıb: asiyalılar niyə çubuqlarla yeyirlər, axı qaşıq və çəngəllə bunu etmək daha asandır?

Qaynarinfo yazır ki, bu suala cavab vermək üçün Çin tarixində, fəlsəfəsində və qida mədəniyyətində bir qədər dərinləşmək lazımdır — çünki bu alət bir neçə min il əvvəl məhz orada meydana çıxıb. Bu gün araşdıracağıq ki, niyə Asiyada çubuqlarla yeyirlər və bu adət bu günə qədər necə yaşayır?

Çində çubuqların uzunluğu 25 sm olur və "kuaidzi” adlanır, bu isə "sürətli” deməkdir. Onların dəqiq meydana çıxma tarixi də, ixtiraçısının adı da məlum deyil. Arxeoloqların fikrincə, çubuqlardan təxminən 3–4 min il əvvəl istifadə olunmağa başlayıb və o vaxt bunlar sadəcə ağac budaqları olub — çinlilər həmin budaqlarla böyük qazanlardan isti tikələri çıxarır və ya yeməyi qarışdırırdılar. Daha sonra isə onlarla yemək də yeyilməyə başladı.

Çinlilərin niyə çubuqlarla yeməsi ilə bağlı bir əfsanə də mövcuddur. Guya bu aləti imperator Böyük Yuy yaradıb. Rəvayətə görə, yürüş zamanı o çox acıbmış və qazan soyuyana qədər gözləmək istəməyib, ağacdan iki budaq qıraraq onlarla isti ət parçasını çıxarıb. Həmin vaxtdan etibarən başqaları da bu nümunəyə əməl etməyə başlayıb.

Çubuqların yayılmasına konfutsiçilik — Konfutsi (e.ə. təqr. 551 – e.ə. təqr. 479) tərəfindən əsasları qoyulmuş Çin fəlsəfi cərəyanı — təsir edib. Sizə qəribə gələ bilər, amma bizim hər yeməkdə istifadə etdiyimiz adi metal bıçaqlar filosofun düşüncəsində zorakılıq və aqressiya simvolu idi. Üstəlik, hesab edilirdi ki, onlarla dodaqları və ya dili yaralamaq olar, bu isə çubuqlarla yemək zamanı mümkün deyil.

Sonralar, Xan sülaləsi dövründə Çin mətbəxi dəyişdi. Odun qıtlığı səbəbindən yeməkləri kiçik odda və tez bişirmək lazım gəlirdi. Bu səbəbdən ərzaqlar xırda doğranmağa başlandı. Kiçik tikələri isə çubuqlarla götürmək daha rahat idi. Bu ənənə təcrübədə möhkəmləndi — o qədər ki, qonşu ölkələrə də yayıldı: Yaponiyaya, Koreyaya, Vyetnama.

Yaponiyada isə çubuqlar təxminən XII əsrdə yayılıb. Bu, xüsusilə, bu alətin simvolizə etdiyi harmoniya və dinc yanaşma fəlsəfəsinə görə baş verib — çünki bu, yaponlara olduqca yaxın idi. Burada çubuqlar 20–23 sm olur və "haşi” adlanır. Onların ucları itilənib — bu isə əsasını balıq təşkil edən milli mətbəxdə balığın içindən sümükləri çıxarmağı asanlaşdırır. Ümumilikdə, Yaponiyada bir çox yeməyi çubuqlarla yemək rahatdır: suşi, saşimi, ramen, udon, tempura...

Yaponlar adətlərinə, o cümlədən haşi ilə yemək ənənəsinə çox dəyər verirlər. Onlar adi metal qaşıq və çəngəli soyuq və yad hesab edir, onları taxta çubuqlarla əvəz etməyə ehtiyac görmürlər.

Günəşin doğduğu ölkədə yemək çubuqları çox müxtəlifdir. Onlar kiparisdən, bambukdan, ağcaqayından hazırlanır, rənglənir və lakla örtülür. Yapon haşiləri gözəldir və təəccüblü deyil ki, onlar ən dəyərli insanlar üçün zərif hədiyyə hesab olunur.

Fəlsəfi əsaslandırma ilə yanaşı, yemək çubuqlarının praktik səbəbi də var. Çinlilərdə qida qəbuluna xüsusi, ölçülüb-biçilmiş yanaşma mövcuddur. Çubuqlarla yemək qaşıq və çəngəllə yeməkdən daha yavaşdır. Bu isə hər tikədən həzz almağa, zövqü uzatmağa imkan verir. Bundan başqa, kiçik porsiyalarla qəbul edilən yemək daha asan həzm olunur və həzm sistemini yükləmir.

Çubuqlar həmçinin xırda motorikanın inkişafı üçün faydalıdır, çünki barmaqların və əllərin koordinasiyasını tələb edir. Məsələn, yaponlar hesab edirlər ki, uşaqlara kiçik yaşlarından haşi istifadə etməyi öyrətsən, onların diqqəti, konsentrasiyası və idrak qabiliyyəti daha yaxşı inkişaf edir.

Çində, Yaponiyada və digər Asiya ölkələrində milyonlarla insan üçün çubuqlar sadəcə bir alət deyil, onların identikliyinin bir hissəsidir. Məhz buna görə bu adət bu günə qədər yaşayır.

Alpər