“O ziyalılar anlamışdılar ki, bir əqidə ətrafında birləşməsələr Bakıda salamat qalıb öz fəaliyyətlərini davam etdirə bilməyəcəklər...”

“O dövrdə Bakıda hakimiyyəti ələ alan bolşevik cildli daşnak Stepan Şaumyanın rəhbərlik etdiyi və Azərbaycan xalqına açıq düşmən mövqe sərgiləyən Bakı Sovetinə qarşı müqavimət göstərən, demək olar ki, yeganə orqan məhz Fətəli xanın rəhbəri olduğu Bakı Şəhər Dövlət Duması idi...”

“Fətəli Xan Xoyskinin Azərbaycanın müstəqilliyi naminə siyasi fəaliyyəti 1917-ci ildə Rusiyada Çar mütləqiyyətinin devrilməsindən sonra daha çox üzə çıxdı. Mütləqiyyətin devrilməsindən sonra Azərbaycanda Müsəlman Milli Şuraları yaradılmışdı. Bu Müsəlman Milli Şuralarının Müvəqqəti İcraiyyə Komitəsinə üzv seçilən şəxslərdən biri də məhz Fətəli Xan Xoyski idi. Və o, Gəncədə Müsəlman Milli Şurasının fəal üzvü olmuşdu. Bir qədər sonra o, Azərbaycan Milli Hərəkatında çox əhəmiyyətli yer tutan 1917-ci ilin aprel ayının 15-20-də çağırılmış Bakıda Qafqaz Müsəlmanlarının Qurultayında yaxından iştirak etmiş və orada Azərbaycan Milli Hərəkatı üçün önəmli qərarlar qəbul edilməsində də fəal rol oynamışdı.”

Bunu Moderator.az-a açıqlamasında bu günlərdə ölkə başçısı İlham Əliyev tərəfindən 150 illiyinin keçirilməsi haqqında Sərəncam imzalanmış müstəqil və demokratik Azərbaycan dövlətinin yaradıcılarından biri və onun ilk Baş naziri olmuş Fətəli xan Xoyskinin həyat və siyasi fəaliyyətinin əsas məqamlarından danışarkən tanınmış tarixçi alim, BDU-nun Azərbaycan tarixi kafedrasının dosenti Boran Əziz söyləyib. 

“Sonradan Xoyski Bakıda şəhər Dövlət Dumasına seçkilər keçirilərkən Müsəlman Milli Şurasının üzvü kimi fəal iştirak etmiş və təsadüfi deyil ki, o həm də şəhər  Dövlət Dumasının sədri seçilmişdi. Və o dövrdə Bakıda hakimiyyəti ələ alan bolşevik cildli daşnak Stepan Şaumyanın rəhbərlik etdiyi və Azərbaycan xalqına açıq düşmən mövqe sərgiləyən Bakı Sovetinə qarşı müqavimət göstərən, demək olar ki, yeganə orqan məhz Fətəli xanın rəhbəri olduğu Bakı Şəhər Dövlət Duması idi. Bu vəzifədə də onun milli mövqedə olduğunu və Azərbaycan xalqının qarşısında duran vəzifələri yerinə yetirmək istiqamətində çox ardıcıl, düzgün və məqsədyönlü fəaliyyət göstərdiyini görürük. Bu baxımdan da deyə bilərik ki, Fətəli Xan Xoyskinin  bir siyasi xadim kimi formalaşmasına, heç şübhəsiz, 1917-ci ildə Azərbaycanda, xüsusən Bakı şəhərində terrorçu “Daşnaksütyun” partiyasının, bolşeviklərin, eser və menşeviklərin anti-Azərbaycan siyasəti aparması da  öz təkanverici təsirini göstərmişdi. Və o dövrdə Müsəlman Milli Şurasında müxtəlif görüşlərə sahib olan ziyalılar anlamışdılar ki, bütün qüvvələrini cəmləməsələr, bir şuar ətrafında, bir əqidə, bir iman ətrafında birləşməsələr,  Bakı şəhərində salamat qalıb öz fəaliyyətlərini davam etdirə bilməyəcəklər. Bax, bu gerçəkliyi dərk edən və belə bir mürəkkəb şəraitdə müstəqil dövlətçilik əldə etmək istiqamətində mümkün fəaliyyət göstərən Azərbaycan milli hərəkatının liderlərindən biri də Fətəli Xan Xoyski oldu”, - deyə davamında tarixçi alim bildirib.

Sultan Laçın