Ölkənin işsizlik xəritəsi

Azərbaycanda rəsmi qeydiyyatda olan işsizlərin sayı 250 minə yaxınlaşır. Lakin işsizliyin ölkə üzrə bölgüsü eyni mənzərəni göstərmir: bəzi ərazilərdə işsizlərin sayı çox olsa da, faiz nisbəti aşağıdır, bəzi rayon və şəhərlərdə isə əksinə, işsizlərin ümumi sayı az olsa belə, əmək bazarında işsizlik səviyyəsi daha yüksəkdir. Bu fərq Azərbaycanın əmək bazarında regional problemlərin fərqli xarakter daşıdığını göstərir.

Azərbaycanda neçə işsiz var?

Son rəsmi göstəricilərə əsasən, Dövlət Məşğulluq Agentliyində qeydiyyatda olan işsizlərin sayı təxminən 247-248 min nəfərdir. Beynəlxalq Əmək Təşkilatının metodologiyası ilə hesablanan ümumi işsiz əhalinin sayı isə 281 mindən çoxdur. Ölkə üzrə ümumi işsizlik səviyyəsi 5,2 faiz təşkil edir.

İlk baxışda bu rəqəm ölkədə əmək bazarının ümumi vəziyyətinin sabit olduğunu göstərir. Lakin ölkəni regionlar üzrə təhlil etdikdə mənzərə daha mürəkkəbdir.

Çünki işsizlərin faktiki sayı ilə işsizlik səviyyəsi eyni göstərici deyil.

Bakıda işsizlərin sayı niyə çoxdur?

Faktiki işsizlərin sayına görə ilk növbədə əhalinin və əmək qabiliyyətli insanların çox yaşadığı ərazilər önə çıxır.

Bakı şəhərində işsizlərin sayı müxtəlif rəsmi hesablamalarda 36-60 min nəfər arasında göstərilir. Gəncə və Sumqayıtda isə müvafiq olaraq təxminən 11 min və 10 min nəfər işsiz qeydə alınır. Abşeron rayonunda bu rəqəm 9,8 min nəfərə yaxındır.

Rayonlar arasında isə Ağdamda təxminən 6,5 min, Şəmkirdə 6 min, Bərdədə isə 5,7 min nəfər səviyyəsində göstəricilər diqqət çəkir. Amma bu rəqəmlərə əsaslanaraq “ən çox işsizlik Bakıdadır” demək düzgün olmaz.

Səbəb sadədir: Bakı böyük əhali və əmək bazarına malikdir. Ona görə burada işsizlərin mütləq sayı yüksək ola bilər, amma onların iqtisadi fəal əhaliyə nisbəti kiçik rayondan daha aşağı ola bilər.

Ən yüksək işsizlik hansı ərazilərdədir?

İşsizlik səviyyəsinə faizlə baxdıqda tamamilə fərqli mənzərə yaranır.

Mövcud göstəricilər arasında Mingəçevir 11,1 faiz, Naftalan 10,8 faiz, Kəlbəcər 9,2 faiz, Şirvan isə 8,5 faiz göstəricisi ilə diqqət çəkir.

Bu rəqəmlər onu göstərir ki, bəzi ərazilərdə əsas problem işsizlərin mütləq sayının çoxluğu deyil, əmək bazarının kiçik olması və mövcud iş yerlərinin yerli işçi qüvvəsini kifayət qədər əhatə etməməsidir.

Məsələn, Naftalanda qeydiyyatda olan işsizlərin sayı cəmi 251 nəfər göstərilsə də, faiz göstəricisi yüksəkdir.

Bu, statistikanın mühüm bir xüsusiyyətini ortaya qoyur: kiçik əhali sayına malik ərazidə bir neçə yüz işsiz belə yüksək faiz yarada bilər.

Regionlarda əsas problem nədir?

Azərbaycanın regional əmək bazarına baxdıqda problemlərin bir neçə istiqamətdə cəmləşdiyi görünür. Birinci problem iş yerlərinin coğrafi bölgüsüdür. Bakı və Abşeron iqtisadi fəaliyyətin əsas mərkəzi olaraq qalır. Regionlarda isə iş imkanları daha çox ayrı-ayrı sektorlarla məhdudlaşa bilər.

İkinci problem ixtisas və vakansiya uyğunsuzluğudur. İş axtaran şəxsin əldə etdiyi ixtisasla regionda tələb olunan peşə arasında fərq yarananda vakansiya mövcud olsa belə, həmin şəxs iş tapa bilmir.

Üçüncü məsələ isə gənclərin əmək bazarına daxil olmasıdır.

Gənclər niyə daha çox çətinlik çəkir?

Gənclər arasında ümumi işsizlik səviyyəsi 5,3 faiz təşkil edir. Lakin yaş qruplarına bölündükdə göstərici kəskin dəyişir. 15-19 yaş qrupunda işsizlik təxminən 15,9 faiz, 20-24 yaş qrupunda 13,3 faiz, 25-29 yaş qrupunda isə 6,6 faizdir.

Bu dinamika təsadüfi deyil.

Əmək bazarına yeni daxil olan gəncin əsas problemlərindən biri təcrübə çatışmazlığıdır. İşəgötürən isə bir çox hallarda namizəddən artıq ilkin mərhələdə iş təcrübəsi tələb edir. Beləliklə, paradoks yaranır: gənc işə başlamaq üçün təcrübə qazanmalıdır, təcrübə qazanmaq üçün isə əvvəlcə iş tapmalıdır.

Bundan başqa, təhsil müəssisələrində əldə olunan biliklərlə real əmək bazarının tələbləri arasında fərqlər də gənclərin iş tapmasını çətinləşdirə bilər.

Qadın və kişi işsizliyi arasında da fərq var

Gənclərin əmək bazarındakı vəziyyətində gender fərqi də diqqət çəkir. Mövcud statistikaya əsasən, gənc kişilər arasında işsizlik 4,6 faiz, gənc qadınlar arasında isə 6,1 faiz səviyyəsindədir. Bu fərq göstərir ki, əmək bazarına çıxış imkanları bütün qruplar üçün eyni deyil. Xüsusilə regionlarda qadınların məşğulluğu üçün uyğun vakansiyaların məhdud olması problemi daha da böyüdə bilər.

İşsizliyin azalması niyə təkcə yeni iş yeri yaratmaqdan asılı deyil?

Azərbaycan üçün əsas məsələlərdən biri sadəcə yeni iş yerlərinin yaradılması deyil. Daha vacib sual budur: yaradılan iş yeri ilə iş axtaran insan arasında uyğunluq varmı? Əgər regionda yeni iş yerləri yaranır, amma həmin işlər üçün tələb olunan bacarıqlara malik insanlar azdırsa, vakansiya boş qala bilər.

Əksinə, çox sayda insan müəyyən ixtisasa sahibdir, lakin həmin sahədə vakansiya yoxdursa, diplom və peşə bacarığı işə çevrilmir. Bu səbəbdən regional məşğulluq siyasətində yalnız “neçə iş yeri yaradıldı?” sualından istifadə etmək kifayət deyil.

Hansı ixtisaslara tələbat var, hansı yaş qrupları iş tapa bilmir, qadınların və gənclərin əmək bazarına çıxış imkanları necədir və vakansiyalar hansı rayonlarda cəmləşir? — əsas suallar bunlardır.

Azərbaycanın işsizlik xəritəsi nə deyir?

Rəqəmləri bir araya gətirdikdə maraqlı nəticə ortaya çıxır.

Bakı, Gəncə, Sumqayıt və Abşeron kimi böyük əmək bazarlarında işsizlərin mütləq sayı daha yüksəkdir. Lakin Mingəçevir, Naftalan, Kəlbəcər və Şirvan kimi ərazilərdə işsizlik səviyyəsinin faizlə daha yüksək olması həmin regionların əmək bazarında struktur problemlərin olduğunu göstərir.

Yəni Azərbaycanın işsizlik problemi vahid xarakter daşımır.

Paytaxt və iri şəhərlərdə əsas məsələ böyük əmək bazarında rəqabət və işsizlərin çoxluğu olduğu halda, bəzi regionlarda problem iş yerlərinin azlığı, iqtisadi aktivliyin məhdudluğu və ixtisas-vakansiya uyğunsuzluğu ilə bağlıdır.

Bu baxımdan ölkənin əmək bazarının gələcək inkişafı üçün ən effektiv yanaşma bütün regionlara eyni məşğulluq modelini tətbiq etmək deyil. Hər rayonun əmək bazarının öz probleminə uyğun siyasət formalaşdırmaq daha nəticəli ola bilər. Çünki 5,2 faizlik ölkə göstəricisinin arxasında əslində bir-birindən ciddi fərqlənən çoxsaylı regional əmək bazarları dayanır.

Samir Abdulla

AzPost.az