Ölüləri şər ruhlardan qoruyan buynuzlar KONKRET

Bu fotoşəkildə Türkmənistanın qərbində, Köpetdağ dağlarının ətəklərində yerləşən Nohur kəndinin qədim qəbiristanlığından maraqlı bir mənzərə əks olunub. Burada diqqəti çəkən əsas xüsusiyyət qəbirüstü abidələrin dağ keçilərinin və qoçların əyri buynuzları ilə bəzədilməsidir.

Bu, sadəcə dekorativ seçim deyil. Belə qəbirüstü nişanlar bölgənin qədim köçəri və maldarlıq ənənələri, eləcə də ölüm və axirət dünyası ilə bağlı xalq inancları ilə əlaqələndirilir. Lakin bu simvolların konkret mənası barədə ehtiyatlı danışmaq lazımdır: bütün mənbələrdə eyni izah verilmir.

Araşdırdıqda məlum olur ki, Nohur qəbiristanlığı təkcə qeyri-adi görünüşü ilə deyil, özündə qoruyub saxladığı qədim inanclarla da diqqət çəkir. Bu ənənənin bir neçə maraqlı tərəfi var.

Nohur kəndi harada yerləşir?

Nohur (Nokhur) Türkmənistanın cənubunda, İran sərhədinə yaxın ərazidə, Köpetdağ dağlarının ətəklərində yerləşən qədim yaşayış məntəqəsidir. Dağlarla əhatələnmiş bu kənd özünəməxsus dili, adət-ənənələri və folkloru ilə seçilir.

Nohur sakinləri uzun müddət digər yaşayış məntəqələrindən nisbətən təcrid olunmuş vəziyyətdə yaşadıqlarından bir sıra qədim adətləri qoruyub saxlaya biliblər.

Qəbirüstü buynuzların mənası nədir?

Nohurun qəbiristanlığında bir çox qəbrin baş tərəfində taxta dirəklər və onların üzərində dağ keçisi, qoç, bəzən də çöl qoyunu buynuzları yerləşdirilib.

Yerli inanclara görə, buynuzlar ölüləri şər qüvvələrdən qoruyur, mərhumun ruhunun axirətə rahat və təhlükəsiz qovuşmasına kömək edir. Maraqlıdır ki, keçi kəllələrinə kənddəki bəzi evlərin girişində də rast gəlinir. Onların da qoruyucu rəmz olduğuna inanılır.

Bu adətin daha bir izahı var. Türkiyədə nəşr olunmuş elmi araşdırmada qeyd edilir ki, Nohurda mərhumun üçüncü, yeddinci və qırxıncı günlərində qurban kəsilən qoçların, yaxud ovlanan dağ heyvanlarının buynuzları qəbirüstü dirəklərə yerləşdirilirmiş.

Həmin araşdırmaya görə, qəbir üzərindəki buynuzların sayı da müəyyən məna daşıyırdı: buynuzlar nə qədər çox olurdusa, mərhumun bir o qədər güclü və varlı şəxs olduğu düşünülürdü. Buynuz burada həm gücün, həm də nüfuzun rəmzi kimi çıxış edirdi.

İslamdan əvvəlki inancların izləri

Bu ənənənin ən maraqlı cəhətlərindən biri onun qədim inanclarla əlaqələndirilməsidir.

Nohur sakinləri müsəlmandırlar. Bununla belə, dağ keçisinə müqəddəs heyvan kimi yanaşılması, onun buynuzlarından qoruyucu rəmz kimi istifadə edilməsi bölgədə İslamdan əvvəlki animistik inancların izlərini yaşadır.

Animizm təbiətdəki canlı və cansız varlıqların xüsusi ruhlara və mənəvi qüvvələrə malik olduğuna inamdır. Mütəxəssislər Nohur qəbiristanlığındakı ənənəni qədim inanclarla İslam mədəniyyətinin bir arada yaşamasının maraqlı nümunəsi hesab edirlər.

Buynuzlar yalnız qəbiristanlıqda deyil

Nohurda buynuz motivinə evlərin girişində də rast gəlinir. Bəzi ailələr keçi kəllələrini və buynuzlarını evlərinin qapısı yaxınlığında yerləşdirirlər. Məqsəd ev sakinlərini bəd nəzərdən və şər qüvvələrdən qorumaqdır.

Qəbiristanlıqda isə buynuzlarla yanaşı, taxta dirəklərə bağlanmış parçalar və müxtəlif bəzək elementləri də görünür. Bunlar bölgənin özünəməxsus dəfn ənənəsinin ayrılmaz hissəsidir.

Bir maraqlı tarixi rəvayət

Nohur sakinləri arasında onların Makedoniyalı İsgəndərin əsgərlərinin nəslindən gəldiklərinə dair rəvayət də mövcuddur. Bu hekayə kəndin özünəməxsus mənşəyini izah edən yerli əfsanələrdən biridir. Lakin bu mənşə iddiası təsdiqlənmiş tarixi fakt deyil.

Hazırladı: Natiq Səlim,

KONKRET.az