Icma.az
close
up
RU
Oxunan tarix: Bizansın çöküşü tullantılarda gizlənib

Oxunan tarix: Bizansın çöküşü tullantılarda gizlənib

Icma.az, Sherg.az saytından verilən məlumata əsaslanaraq xəbər yayır.

Tarixin sirlərini açığa çıxaran təkcə arxeoloji qalıqlar deyil. Əsrlər öncəsindən bu günə qədər çatmış tullantı yığınları imperiyaların çökməsindən insanların həyatındakı gizli sirlərə qədər bilinməyən həqiqətləri işıqlandırır. Bəs sizə tullantı yığınlarının Bizans İmperiyasının dağılmasına işarə etdiyini desək… Qulağa maraqlı gələ bilər, amma tullantılar tariximiz haqqında çox şey söyləyir. Bəs necə?

Keçmişdən günümüzə çatmış arxeoloji qalıqlar, bizi qədim sivilizasiyaların sirləri ilə tanış edən səssiz şahidlərdir. Mağara divarlarına işlənmiş rəsmlərdən sənət əsərlərinə, məzar daşlarından sümüklərə qədər hər bir tapıntı əslində danışılmağı gözləyən bir hekayə daşıyır. Lakin keçmiş cəmiyyətləri anlamağa işıq tutan tək şey sənət və ya məzar tapıntıları deyil. Bir zamanlar gündəlik həyatın adi parçaları olan tullantılar da bizə çox şey deyə bilər.


Sherg.az xəbər verir ki, tullantı arxeologiyası (“garbology”) qədim cəmiyyətlərin istehlak vərdişlərini, sağlamlıq problemlərini, ticarət şəbəkələrini və hətta iqlim şəraitini ortaya qoyur. Tullantıların izini sürən arxeoloqlar əslində keçmişin gündəlik həyatını yenidən qururlar. Bəs tullantı arxeologiyası tam olaraq nədir və indiyə qədər üzə çıxarılan tullantı qalıqları bizə hansı təəccüblü həqiqətləri pıçılldayır?

Arxeologiya deyəndə adətən gözəl binalar, məzarlar və ya sənət əsərləri ağla gəlir. Amma arxeoloqlar üçün bəzən ən dəyərli məlumat mənbələri qədim cəmiyyətlərin geridə qoyduğu tullantı yığınlarıdır. Bu tullantılar insanların gündəlik həyatlarını, qidalanma vərdişlərini, istehlak adətlərini və ətrafla əlaqələrini anlamaq üçün əvəzsiz ipucları təqdim edir.


Tullantı arxeologiyası anlayışı çox köklü deyil. Hər şey 1970-ci illərdə ABŞ-də başlayan “Garbage Project” ilə başladı. Villiam Rathje və komandası tullantıları incələyərək insanların anketlərdə dediklərindən fərqli davrandığını ortaya qoydu. 1980-1990-cı illərdə ABŞ və Kanadadakı zibilxanalarda aparılan qazıntılar tullantı idarəetmə sistemlərini yaxşılaşdırmaq üçün tövsiyələr hazırlamağa kömək etdi. Bu işlər, tullantı idarəsi və iqlim dəyişikliyi mövzusunda daha çox danışmağa imkan yaratdı.

Mütəxəssislər tullantı arxeologiyasının ənənəvi arxeologiyadan tamamilə fərqli olduğunu, tarix elmi kimi sayılmadığını, burada əsasın materiallar olduğunu bildirir. Bu sahə cəmiyyətlərin mədəni və sosial yaddaşına dair izləri keçmişdən bu günə daşıyır, indiki vərdişləri anlamağı asanlaşdırır.

Tullantı arxeologiyası, keçmişdən günümüzə insan davranışlarını və cəmiyyətlərin təkamülünü anlamağa kömək edir. Çünki tullantılar tez-tez insanların dediklərindən çox, həqiqi həyatlarını əks etdirir. İndiyə qədər aparılan tullantı araşdırmaları, insanların tükətdiklərini dedikləri məhsullarla həqiqətən istifadə etdikləri məhsullar arasında diqqətə çarpan fərqlər olduğunu göstərdi. Müasir metodlarla aparılan anketlərdə isə, tullantıları incələnən ailə üzvlərinin bir-birindən gizli istifadə etdikləri məhsullar olduğu müəyyənləşdirildi.

2019-cu ilin mart ayında “Live Science”da yayımlanan məqalədə tullantı yığınlarının Bizans İmperiyasının yıxılmasına işarə etdiyi iddia edildi. İsrailin Negev Çölündəki Elusa adlı Bizans yaşayış yeri uzun illər qazılmışdı. Lakin həmin ildə arxeoloqlar Elusa şəhərində fərqli bir şey axtardılar -arxeoloji tullantı hövzələrində yığılan çöpləri araşdırmağa qərar verdilər.


Korumalı zibil yığınlarında tapılan ipucları şəhərin inkişafını və hansı problemlərlə üzləşdiyini göstərə biləcək qədər əhəmiyyətli idi. O dövrdə Şimali Yarımkürədə Keç Antik Kiçik Buz Dövrü yaşanırdı və Justinian vəba epidemiyası Roma İmperiyasında yayılararaq 100 milyondan çox insanın ölümünə səbəb olmuşdu. Tullantı araşdırmaları vəba və iqlim dəyişikliyinin dağıdıcı iqtisadi təsirini göstərdi.

Elusa şəhərinin tullantı hövzələrində keramika qab parçaları, toxumlar, zeytun nüvələri, yandırılmış odun kömürləri və hətta Qırmızı dəniz və Nil-dən idxal edildiyi düşünülən qida qalıqları tapıldı. Tullantı qatlarından radiokarbon üsulu ilə tarixləmə aparıldı. Tullantıların təxminən 150 il ərzində yığıldığı və 6-cı əsrin ortalarında birikimin dayandığı məlum oldu. Bu tarix Elusa şəhərinin fəaliyyətini itirdiyi illərə təsadüf edirdi. Araşdırıcılar bu məlumatlara əsaslanaraq, şəhərdəki tullantı probleminin bir şəhərin dağılmaq üzrə olduğu zaman baş verən infrastruktur uğursuzluğu olduğunu nəticəsinə gəldilər.

1970-ci illərdə həyatımıza daxil olan “tullantı arxeologiyası” anlayışı bu gün keçmişi anlamaqdan çox, indiki dövrü anlamağı asanlaşdırır. Mütəxəssislər diqqətlə aparılan tullantı analizindən bölgədəki insanlar haqqında dərin məlumat əldə etdiklərini bildirirlər.

Daha ətraflı məlumat və yeniliklər üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:203
embedMənbə:https://sherg.az
archiveBu xəbər 16 Sentyabr 2025 16:55 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Dünya onların görüşünə köklənib: Müharibələrə son qoyulacaq?

18 Noyabr 2026 13:51see378

Səhiyyədə gizli qalan vergi problemi gündəmə gəldi

18 Noyabr 2026 12:19see343

Söküntü başlamazdan əvvəl vətəndaşlar əmlaklarını qiymətləndirməlidir? Açıqlama

18 Noyabr 2026 14:55see297

MRT, KT, PET CT: Xərçəngi dəqiq hansı müayinə aşkarlayır?

18 Noyabr 2026 18:31see273

“Səhiyyə sahəsində vergi və sosial ödənişlərə yenidən baxılmalıdır”

18 Noyabr 2026 12:29see270

Xankəndidə Zəfər Gününə həsr olunmuş mini futbol turnirinə yekun vurulub

19 Noyabr 2026 01:55see261

Kosmosdakı musiqimiz: Çahargah Ahəngi “Voyager”ə necə yazılıb? │ VİDEO

19 Noyabr 2026 00:18see250

SOCAR: İşçilərin səriştəliliklərinin qiymətləndirilməsi istehsal prosesinin tərkib hissəsidir

19 Noyabr 2026 02:14see243

Məşq zamanı huşunu itirən “Bavariya”nın baş məşqçisi geri qayıdır

19 Noyabr 2026 02:01see242

Cəmi 1 saata 3 növ xərçəngi aşkar edən metod

18 Noyabr 2026 19:49see229

Hansı qan analizi Alsheymeri 10 il öncədən xəbər verir?

18 Noyabr 2026 16:56see221

Azərbaycanda qızıl 15 faizə qədər ucuzlaşa bilər

18 Noyabr 2026 21:21see220

Bakının 27 istiqamətində tıxac VAR Foto

18 Noyabr 2026 19:16see216

Altı vəkil Kollegiyadan xaric olunub, 27 si cərimələnib

18 Noyabr 2026 20:00see213

Tarixi körpüdən strateji tərəfdaşlığa: Azərbaycan və Vyetnamı iqtisadi uğura aparan ortaq yollar

18 Noyabr 2026 21:07see212

Könül Xasıyevanı pub da görəndə dəhşətə gəldim” Məşhur bloqer VİDEO

18 Noyabr 2026 17:22see208

Bu qədər “xiyar” bir arada Yeni dünya rekordu+Fotolar

19 Noyabr 2026 00:23see208

Alyona Əliyeva Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasından paylaşım edib

19 Noyabr 2026 21:02see202

Slovakiyalı basketbolçu: “Məncə, Bakıda bizim azarkeşlərimiz daha çox idi”

19 Noyabr 2026 01:24see202

“PAŞA Sığorta”nın yeni mobil tətbiqi istifadəyə verilib

18 Noyabr 2026 12:12see190
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri