Özəl pensiya fondlarının mənfi və müsbət tərəfləri ARAŞDIRMA

Azərbaycanda özəl pensiya fondlarının yaradılmasına başlanılacaq.

Bu barədə “APA-Economics”in sorğusuna cavab olaraq Dövlət Sosial Müdafiə Fondundan bildirilib.

Qeyd edilib ki, “Qeyri-dövlət pensiya fondları haqqında” Qanun layihəsi hazırlanıb və razılaşdırılması üçün aidiyəti qurumlara təqdim olunub.

Müvafiq qurumlarla müzakirələrin nəticəsində özəl pensiya fondlarının fəaliyyətinin hüquqi, iqtisadi və maliyyə əsaslarının formalaşdırılması, həmin fondların fəaliyyətinə nəzarət mexanizmlərinin müəyyənləşdirilməsi məqsədilə layihənin təkmilləşdirilməsi üçün aidiyyəti qurumların nümayəndələri ilə birlikdə iş aparılır.

Tanınmış iqtisadçı-ekspert Razi Abbasbəyli “Sherg.az”a söyləyib ki, özəl pensiya fondları dövlətdən kənar olaraq ayrı-ayrı investorlar tərəfindən formalaşdırılmış fondlardır: 

“Bu fondlarda vətəndaşlar könüllü şəkildə pensiya yığımları həyata keçirirlər. Nəticə etibarilə də həmin fondlar əllərində olan vəsaitləri maliyyə bazarlarında investisiya halında yatırım edirlər. Beləliklə də vətəndaşların pensiya kapitalı aktiv bir maliyyə vasitəsinə çevrilir və səhm formasında daim dövriyyədə olur, gəlirlər gətirir. Bu səbəbdən də özəl pensiya fondları daha çox gəlir vəd edir. Eyni zamanda, razılaşdırmaya əsasən onlar öz pensiyalarını istənilən vaxt çıxara bilərlər və yaxud da istənilən vaxt həmin gəlirləri dividend halında dövrlər üzrə bölməklə razılaşdırılmış qaydada əldə edə bilərlər. Bunun bir sıra üstünlükləri var. Müsbət tərəfləri ondan ibarətdir ki, dünyanın bir çox ölkələrində özəl pensiya fondlarındakı toplanan vəsaitlər fond birjalarında, maliyyə bazarlarında investisiya halında daim aktiv vəsait kimi dövriyyədə olur və gəlirlər gətirir. Nəticə etibarilə də burada həmin özəl pensiya fondunda vəsaiti olan vətəndaşlar gəlir əldə edirlər. Mənfi tərəfi isə ondan ibarətdir ki, bu sahə kifayət qədər riskli bir sahədir. Özəl pensiya fondlarına daxilolmalar az ola bilər. Maliyyə bazarlarında baş verə biləcək gözlənilməz hadisələr, eyni zamanda risklər həmin fondların yığımlarında və mövcud investisiyalarının gəlirlərinə mənfi təsir göstərə bilər. Bu zaman özəl pensiya fondlarında pensiya kapitalı olan vətəndaşların da gəlirləri aşağı düşə və gözlənilən, proqnozlaşdırılan gəlirlərin ödənilməsində çətinliklər yarana bilər. Özəl pensiya fondlarının idarə etməsi üçün də əlavə vəsaitlər tələb olunur. Bu vəsaitlərin çatışmazlığı nəticə etibarilə də özəl fondların fəaliyyətinə təsir göstərir”. 

Ekspertin sözlərinə görə dünyanın bir sıra ölkələrində özəl pensiya fondları var: 

“Məsələn, Amerika Birləşmiş Ştatlarında 401K özəl pensiya fondu kifayət qədər məşhurdur. Hətta bizim qardaş Türkiyədə Bireysəl Əməklilik Sistemi (BES) deyə özəl pensiya fondu fəaliyyət göstərir. Bu fonda dövlət tərəfindən bir sıra dəstək proqramları həyata keçirilir. Amma əsasən BES demək olar ki, müstəqil bir fond kimi fəaliyyət göstərir və kifayət qədər də effektiv nəticələrə nail olunur. Yəni pensiya yaşına çatan insanların gəlirləri dövlətin pensiya fondunda olan vətəndaşlarla müqayisədə daha çox olur. Azərbaycanda bunun effektiv olub olmayacağını demək kifayət qədər çətindir. Çünki burada birinci növbədə qanunvericilik bazası, şəffaflıq, sərt qanunlar, bir sıra nəzarət mexanizmləri olmalıdır. Bunlar olmadıqda sui istifadə halları baş verə bilər. Bir müddətdən sonra həmin özəl pensiya fondları iflasa uğraya bilərlər. İkinci bir tərəfdən isə Azərbaycanda fond bazarları, fond birjaları, qiymətli kağızlar bazarı mövcud olmalıdır.  Bu da hələki Azərbaycanda arzuolunan səviyyədə inkişaf etməyib. Yəni həm fond bazarlarının mövcud olmaması, həm qanunvericiliklə bağlı lazımi tədbirlərin həyata keçirilməsi, nəzarət mexanizmləri, dünya təcrübəsinin öyrənilməsi baxımından düşünürəm ki, görüləcək işlər hələ çoxdur. Bu yolu keçmək üçün də xüsusilə mövcud baza və fond bazarları, investisiya yatırımları etmək üçün həmin özəl pensiya fondlarının miqyas etibarilə böyük bir imkanları olmalıdır. Azərbaycanda hələ ki, biz bu halları görmürük”.