Parisin “Bit bazarı”

Milyardlarla avroluq antik əşyalar və kölgə iqtisadiyyatının görünməyən üzü

Parisi adətən Eyfel qülləsi, Luvr Muzeyi, Sena çayı və Yelisey çölləri ilə tanıyırlar. Lakin Fransa paytaxtının beynəlxalq iqtisadiyyat və mədəniyyət baxımından ən maraqlı məkanlarından biri turistlərin çoxunun diqqətindən kənarda qalır. Söhbət XIX əsrin sonlarından fəaliyyət göstərən və dünyanın ən böyük antik əşya bazarlarından hesab edilən Saint-Ouen Bit bazarından gedir. Burada hər il milyonlarla turist olur, minlərlə satıcı fəaliyyət göstərir və dövriyyəsi yüz milyonlarla avro ilə ölçülən bazar formalaşır. Ankara NATO Sammiti ilə bağlı siyasi müzakirələrin arasında bu bazarın xatırlanması təsadüfi deyildi. Stenoqramda bazar təkcə turistik məkan kimi yox, Avropanın qeyri-rəsmi iqtisadiyyatının və mədəni irs bazarının maraqlı nümunəsi kimi təqdim olunur.

İlk baxışda bazarda satılan əşyalar köhnə mebel, qədim saatlar, kitablar, rəsm əsərləri və kolleksiya predmetlərindən ibarət görünür. Lakin bu bazarın iqtisadi və hüquqi əhəmiyyəti bundan qat-qat böyükdür. Antik əşyalar bazarı yalnız kolleksiyaçıların maraq hədəfi deyil, eyni zamanda böyük investisiya sektorudur. Dünyada nadir əşyaların qiyməti bəzən daşınmaz əmlak və ya qiymətli metallardan daha sürətlə artır. Məhz buna görə antik əşya bazarı artıq alternativ investisiya bazarı kimi də qiymətləndirilir.

Son illərdə beynəlxalq hərrac evlərində satılan bəzi əsərlərin qiymətləri yüz milyonlarla dollara çatıb. Bu tendensiya göstərir ki, mədəni irs yalnız tarixi dəyər daşımır, həm də ciddi maliyyə aktivinə çevrilib. Saint-Ouen bazarı isə böyük hərrac evləri ilə adi alıcı arasında körpü rolunu oynayır. Buradan alınan bəzi əşyalar sonradan nüfuzlu hərraclarda qat-qat yüksək qiymətə satılır. Lakin işin başqa tərəfi də var.

Belə böyük dövriyyəyə malik qeyri-rəsmi bazarlar həmişə hüquqi problemlər yaradır. Oğurlanmış mədəni sərvətlərin dövriyyəsi, saxta antik əşyaların satışı, mənşəyi tam müəyyən edilməmiş sənət əsərləri və vergidən yayınma halları uzun illərdir beynəlxalq təşkilatların diqqət mərkəzindədir. UNESCO, INTERPOL və gömrük orqanları qanunsuz mədəni sərvət ticarətinə qarşı birgə mübarizə aparır. Bunun əsas səbəbi odur ki, mədəni irsin qanunsuz dövriyyəsi təkcə iqtisadi cinayət deyil, həm də dövlətlərin tarixi yaddaşına və mədəni kimliyinə zərbə vurur.

Qloballaşma bu bazarı daha da böyüdüb. İnternet platformaları və onlayn hərraclar nəticəsində Parisdə əldə edilən bir əşya bir neçə gün ərzində Tokio, Nyu-York və ya Dubaydakı alıcıya satıla bilir. Bu, bazarın gəlirlərini artırsa da, hüquqi nəzarəti çətinləşdirir. Mənşə sənədlərinin saxtalaşdırılması, qeyri-qanuni ixrac və mədəni sərvətlərin mənimsənməsi halları beynəlxalq hüquq üçün yeni çağırışlar yaradır.

Saint-Ouen bazarının başqa bir xüsusiyyəti onun şəhər iqtisadiyyatına verdiyi töhfədir. Bu məkan yalnız ticarət nöqtəsi deyil, turizm marşrutunun bir hissəsidir. Burada fəaliyyət göstərən restoranlar, kiçik emalatxanalar, bərpa ustaları, dizaynerlər və sənətkarlar minlərlə insan üçün məşğulluq yaradır. Beləliklə, mədəni irs iqtisadi inkişafın mühüm resursuna çevrilir.

Bu təcrübə digər ölkələr üçün də maraqlı nümunədir. Tarixi əşyaların, milli sənətkarlıq nümunələrinin və qədim bazarların düzgün idarə olunması həm mədəniyyətin qorunmasına, həm də turizm gəlirlərinin artmasına xidmət edə bilər.

Azərbaycan bu baxımdan böyük potensiala malikdir. İçərişəhər, Şəki, Lahıc, Basqal, Ordubad və digər tarixi məkanlarda milli sənətkarlıq ənənələrinin qorunması ilə yanaşı, antik və etnoqrafik məhsulların qanuni dövriyyəsini inkişaf etdirmək mümkündür. Əlbəttə, bu proses ciddi hüquqi tənzimləmə, mənşə sertifikatlarının tətbiqi və mədəni irsin qorunması prinsipləri əsasında həyata keçirilməlidir. Əks halda, tarixi əşyaların qanunsuz dövriyyəsi və saxta məhsullar bazarın nüfuzuna xələl gətirə bilər.

Saint-Ouen bazarı bir həqiqəti nümayiş etdirir: müasir iqtisadiyyat yalnız yüksək texnologiyalara söykənmir. Tarix, mədəniyyət və kolleksiya dəyəri daşıyan əşyalar da böyük iqtisadi potensiala malikdir. Dünyada yaradıcı iqtisadiyyatın sürətlə inkişaf etdiyi dövrdə mədəni irsin düzgün idarə olunması dövlətlər üçün həm iqtisadi gəlir, həm də milli kimliyin qorunması baxımından strateji əhəmiyyət kəsb edir.

Parisdəki bu qədim bazar sadəcə köhnə əşyaların satıldığı məkan deyil. O, mədəniyyət, iqtisadiyyat, turizm və beynəlxalq hüququn kəsişdiyi unikal platformadır. Məhz buna görə Saint-Ouen bazarı təkcə Fransanın yox, ümumən qlobal mədəni iqtisadiyyatın ən maraqlı fenomenlərindən biri sayılır. Onun təcrübəsi göstərir ki, tarixi irsi qorumaqla yanaşı, onu iqtisadi inkişafın mühüm resursuna çevirmək də mümkündür. Bu yanaşma gələcəkdə mədəniyyət siyasətinin və yaradıcı iqtisadiyyatın əsas istiqamətlərindən biri olacaq.

Kəramət QƏNBƏROV,

Azərbaycan Respublikasının

Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının “Dövlət qulluğu və kadr siyasəti” kafedrasının müəllimi, Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert