Qafqaz dağlarının övladları və qazax çölləri: Türküstanda Azərbaycan icmasının tarixi

Astana, 30 sentyabr, AZƏRTAC

Keçən əsrin 30-cu illərində on minlərlə azərbaycanlı zorla Qazaxıstan çöllərinə köçürüldü. Həmin köçdən demək olar ki, bir əsr ötüb. Bu uzaq diyarda onların adət-ənənələrindən və mədəniyyətindən günümüzdə nələr qalıb? Məni gözləyən kəşflərdən xəbərsizdim və bu sualın cavabını Qazaxıstanın Türküstan bölgəsində axtardım.

Türküstana bilet almalıydım, amma onu Çimkəndə götürdüm. Məsələ burasındadır ki, azərbaycanlıların əksəriyyəti Türküstan vilayətinin Çimkəndə daha yaxın olan Sayram rayonunda yaşayır.

Səhərə yaxın bu rayona gəldim. Hava limanından çıxdım və diqqətimi cəlb edən ilk şey Azərbaycanı xatırladan şəxsi evlər və isti iqlim oldu.

İcma ilə tanışlığım onun sədri Ramilə Mustafayeva ilə başladı. Onun əcdadları Azərbaycanın Ağdam rayonundandır. Ramilə Qazaxıstanda böyüyüb və yaşayıb. O, Azərbaycan dilindən əlavə qazax, özbək və rus dillərini mükəmməl bilir.

Azərbaycan icması ilə görüşdükdən sonra Sayram rayonundan Dostluq Evinin yerləşdiyi Türküstan şəhərinə yollandıq.

Dostluq Evində bu rayonda yaşayan hər bir millətin öz otağı var. Azərbaycan icmasının otağına daxil olanda, sözün həqiqi mənasında təəccübləndim: xalçalar, milli geyimlər, armudu stəkanlar – burada hər şey ölkəmizdə olduğu kimidir.

Ramilə xanım onları böyük həvəslə göstərirdi, icmanın başa çatdırdığı layihələrdən, fəaliyyət istiqamətlərindən danışırdı. İşini sevdiyi aydın idi. Həmin məqamda anladım: icmaya məhz belə bir adam rəhbərlik etməlidir.

Həmsöhbətim deyirdi: “Bizim bazar günü məktəbimiz var və mən orada uşaqlara əl işləri yaratmağı, Novruz şənlikləri üçün bayram səbətləri hazırlamağı, milli naxışlarla qədəhləri bəzəməyi öyrədirəm”.

Məlum oldu ki, onun vətənpərvərliyi irsidir. 1990-cı illərdə - Azərbaycan ağır vəziyyətdə olanda, Ramilənin atası bütöv bir “KamAZ” yük maşını ilə ərzaq məhsulları yığıb Azərbaycana gətirirdi.

“Torpaqlarımız işğaldan azad ediləndən sonra Şuşada olduq. Bu doğma şəhərdə hələ də Qarabağda olduğuma inana bilmirdim, gözümdən yaş axırdı”, -deyə Ramilə xanım hisslərini bölüşür.

Buradakı bir çoxları kimi, onun da ailə tarixçəsi mürəkkəbdir. Ramilə xanımın əcdadları hələ 1930-cu illərdə Qazaxıstana sürgün ediliblər. Lakin onların nəsli dilimizi, adət-ənənələri, mahnıları, mədəniyyətimizi qoruyub saxlayıb.

Bu hadisələrdən, icmanın bugünkü həyatından bəhs edən “Biz Qafqaz dağlarının və qazax çöllərinin övladlarıyıq” adlı kitab yazılıb. Həmin nəşr Qazaxıstana sürgündən, həmin dövrdə soydaşlarımızın keçirdiyi ağır günlərdən, azərbaycanlıların bu torpaqdakı hazırkı taleyindən bəhs edir.

Burada bir neçə il əvvəl Türkiyənin Qars şəhərinə səfərimi xatırladım. Orada “qırmızı terror”dan xilas olmaq üçün öz vətənlərini tərk etmiş azərbaycanlılarla görüşmüşdüm.

Bunlar fərqli - qaçış və sürgün şəraitində baş verən hadisələrdir. Amma nəticə eynidir: hər iki yerdə insanlar azərbaycanlı kimliyini qoruyub saxlayıblar.

Həmin səfərdən əldə etdiyim qənaət də budur: Bakıda, Qarsda və ya Türküstanda yaşamalarından asılı olmayaraq, azərbaycanlılar hər yerdə öz ana dillərini, adət-ənənələrini əziz tuturlar. Azərbaycan onu sevən insanların qəlblərində yaşayır.

Elşən Rüstəmov

AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri

Astana