Qanun dəyişdi: bundan sonra telefonunuzu…

Məlum olduğu kimi, Cinayət Prosessual Məcəlləsinə edilən son dəyişikliklər müstəntiqlərin səlahiyyətlərini genişləndirərək telefonlar, kompüterlər və digər elektron daşıyıcılardakı məlumatların əldə olunmasını mümkün edir. Bu dəyişiklik ictimaiyyət arasında ciddi müzakirələrə səbəb olub. 

Mövcud dəyişikliklər şəxsi həyata müdaxilə kimi qiymətləndirilə bilərmi? Elektron cihazlardan məlumatların götürülməsi zamanı vətəndaşların hüquqları hansı mexanizmlərlə qorunur? Beynəlxalq praktikada bu cür hallarda hansı qaydalar tətbiq olunur və Azərbaycan təcrübəsi onlarla nə dərəcədə uyğundur?

Globalinfo.az-a danışan kiber təhlükəsizlik mütəxəssisi Zaur Qasımov deyib ki, bu məsələ hüquqi prosedurlarla tənzimlənir:

Zaur Qasımov

“Ümumiyyətlə, elektron cihazlardan məlumat götürülməsi şəxsi həyata müdaxilə sayılır, amma qanunla və məhkəmə qərarı ilə icazə verilən hallarda həyata keçirilə bilər. Dünyada da oxşar praktika var. Əsas şərt məhkəmə nəzarəti və qanuni əsasdır. Məsələn, ABŞ-da telefonu müsadirə etmək və içindəki məlumatlara baxış keçirmək üçün “search warrant” lazımdır.  Lakin əlbəttə ki, xüsusi təcili hallar (insan həyatına təhlükə, sübutların məhv edilməsi və sair) varsa, icazə olmadan da baxış keçirilə bilər”.

Vəkil Ramil Süleymanovun fikrincə, bu dəyişikliklərin həm müsbət, həm də müəyyən riskli tərəfləri mövcuddur:

“Belə ki, Cinayət Prosessual Məcəllənin əvvəlki tələblərinə əsasən, hər hansı kompüterin və ya mobil telefonun götürülməsi və ona baxış keçirilməsi yalnız məhkəmə qərarı əsasında mümkün idi. Yeni yanaşma isə müstəntiqlərə bu sahədə əlavə səlahiyyətlərin verilməsini nəzərdə tutur ki, bu da praktikada bəzi sui-istifadə hallarına yol aça bilər. Oxşar hallar əvvəlki dövrlərdə də müşahidə olunub və bu səbəbdən vətəndaşlar tərəfindən məhkəmələrə, eləcə də prosessual nəzarəti həyata keçirən prokurorluq orqanlarına çoxsaylı şikayətlər daxil olub. Bu baxımdan, müstəntiqlər tərəfindən kompüter və mobil telefonlara baxış keçirilməsinin mütləq şəkildə prokurorun prosessual nəzarəti altında həyata keçirilməsi ilə bağlı müvafiq düzəlişlərin edilməsi daha məqsədəuyğun hesab olunur”.

Ramil Süleymanov

Vəkil bildirib ki, dəyişikliklərin müsbət tərəfləri də var:

“Belə ki, bəzi hallarda mobil telefonlarda cinayətkar şəbəkələr arasında əlaqələrin qurulması, şahidlərə təzyiqlər və ya yeni cinayətlərin planlaşdırılması ilə bağlı mühüm məlumatlar aşkarlana bilər. Bu səlahiyyət müstəntiqlərə cinayətlərin qarşısının vaxtında alınması üçün əlavə imkanlar yarada bilər. Bununla yanaşı, vətəndaşların şəxsi həyatın toxunulmazlığı hüququnun qorunması əsas şərt kimi qalmalıdır. Hazırkı vəziyyətdə bu hüququn təminatı ibtidai istintaqı aparan orqan üzərində prosessual nəzarəti həyata keçirən prokuror vasitəsilə mümkündür”.

Zaira Akifqızı
Globalinfo.az