Qarabağ müharibəsi və yeni düzülüş MEDİA

Livanın Əl-Mayadin Universitetinin beynəlxalq münasibətlər və tarix professoru Çemal Vakim The California Courier üçün yazır

Nikol Paşinyanın 2018-ci ildə hakimiyyətə gəlməsindən bəri, "məxməri inqilab" və demokratik irəliləyiş kimi təqdim edilən siyasi proseslərdən sonra Ermənistanın xarici siyasəti və institusional trayektoriyası fundamental transformasiyaya uğrayıb. Livanın Əl-Mayadin Universitetinin beynəlxalq münasibətlər və tarix professoru Çemal Vakim “The California Courier” üçün yazdığı məqalədə qeyd edib ki, sonrakı illərdə baş verən hadisələrin göstərdiyi kimi, bu transformasiya yalnız siyasi elitada dəyişikliklə məhdudlaşmadı, həm də ölkənin dövlət təhlükəsizliyi və xarici siyasət istiqamətinin memarlığına təsir etdi.

Professorun fikrincə, Paşinyan tədricən hakimiyyətə gəlməsini qanuniləşdirən demokratiya və ifadə azadlığı ritorikasından imtina etdi və əsas dövlət strukturlarının - ilk növbədə məhkəmə sisteminin və təhlükəsizlik aparatının institusional tabeçiliyi siyasətinə keçdi. Onun fikrincə, bu kontekstdə daxili idarəetmə mexanizmləri üzərində hakimiyyətin və siyasi nəzarətin cəmləşməsi meyli özünü göstərir.

Ermənistanın xarici siyasətinin yenidən istiqamətləndirilməsi bu trayektoriyada xüsusilə əhəmiyyətlidir. Qərb strateji layihələrinin məntiqində Cənubi Qafqaz əsas güc mərkəzləri arasında təsirin yenidən bölüşdürülməsi məkanı kimi qəbul edilir. Müəllif yazır ki, bu kontekstdə Türkiyə Mərkəzi Asiyaya nüfuz etmək və Avrasiya məkanında Rusiya və Çin təsirinin zəifləməsi də daxil olmaqla daha geniş geosiyasi məqsədlərin həyata keçirildiyi regional alət rolunu öz üzərinə götürür.

Bu analitik təfsirə görə, bu prosesdə Ermənistan 2018-ci ilin siyasi dəyişiklikləri vasitəsilə yeni regional balans sisteminə inteqrasiya olunub.

Onun fikrincə, Paşinyan Rusiya ilə strateji ittifaqdan uzaqlaşmağa və tədricən Qərb güc mərkəzləri və Türkiyə ilə yeni qarşılıqlı əlaqə xətləri qurmağa yönəlmiş Ermənistanın xarici siyasət transformasiya mexanizminə inteqrasiya olunmuş bir fiqur kimi təqdim olunurdu.

Bu yenidən istiqamətləndirmə Türkiyə-Azərbaycan koordinasiyasının artması ilə üst-üstə düşdü, məqsədi isə Cənubi Qafqaz boyunca Türkiyə ilə Azərbaycan arasında ərazi və kommunikasiya əlaqəsini təmin etmək idi.

Bu kontekstdə, professorun vurğuladığı kimi, Ermənistan ərazisi ətrafında yeni təzyiq xətləri və danışıqlar mexanizmlərinin yarandığı geosiyasi dəhliz kimi əhəmiyyət kəsb edir.

2020-ci ildə Qarabağda baş verən hərbi münaqişə bu güc balansının reallaşmasında əsas məqam oldu. Müasir hərbi texnologiyaların istifadəsi ilə Azərbaycan əhəmiyyətli ərazi dəyişikliklərinə nail ola bildi. İnstitusional və hərbi yenidənqurma prosesindən keçən Ermənistan tərəfi özünü həssas vəziyyətdə tapdı və bu da müqavilələrin imzalanmasına səbəb oldu.

Məqalədə qeyd olunur ki, o vaxtdan bəri Paşinyan əvvəlki siyasi xəttinin Moskvadan uzaqlaşması və ənənəvi müttəfiqlik əlaqələrini zəiflətməsi ilə xarakterizə olunmasına baxmayaraq, Rusiya da daxil olmaqla, xarici aktyorları Ermənistana kifayət qədər dəstək verməkdə ittiham etməyə diqqətini yönəldib.

Eyni zamanda, İrəvanın Qərblə diplomatik və hərbi əlaqələri, o cümlədən ABŞ ilə birgə təlimlərdə iştirakı və Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlığı dərinləşdirməsi güclənir. Bu konfiqurasiyada Ermənistan tədricən xarici güc mərkəzləri arasındakı tarazlığını itirir və əsasən Qərbə yönəlmiş xarici siyasət asılılığı modelinə doğru irəliləyir.

Bu fonda Türkiyə və Azərbaycan əraziləri arasında birbaşa əlaqəni təmin etməyə yönəlmiş infrastruktur və kommunikasiya layihələrinin təşviqi ilə ifadə olunan Türkiyə-Azərbaycan təzyiqi güclənir. Ermənistan siyasi sistemində bu proseslər müxalifət tərəfindən suverenliyə və ərazi bütövlüyünə potensial təhdid kimi şərh olunur. Professor Vakimin sözlərinə görə, Qarabağ məsələsi xüsusi yer tutur və 2023-cü ildə Azərbaycanın hərbi əməliyyatı Ermənistan tərəfindən yaradılmış qondarma qurumun tamamilə ləğvinə və separatçı rejimə xidmət edən ermənilərin kütləvi şəkildə köçməsinə səbəb oldu. Bu hadisə yeni regional tarazlığı möhkəmləndirən strateji dönüş nöqtəsi kimi qəbul edilir.

Daxili olaraq bu proseslər hökumətlə müxalifət arasında gərginliyin artması və münaqişənin güclənməsi ilə müşayiət olunur. Bu kontekstdə siyasi nəzarətin sərtləşdirilməsi, müxalifət qüvvələrinin fəaliyyətinə məhdudiyyətlər qoyulması və dövlət idarəçiliyində korrupsiya və institusional qeyri-şəffaflıq ittihamlarının artması müşahidə olunur. Bu təhlil xəttinə görə, bu amillərin birləşməsi beynəlxalq nizamın transformasiyası fonunda Ermənistan dövlətçiliyinin sistemli böhranına, təkqütblü strukturdan çoxqütblü struktura keçməsinə işarə edir. Bu prosesdə xarici siyasət istiqamətinin seçilməsi dövlətin yaşaması üçün əsas amilə çevrilir.

"Ekzistensial böhranı əks etdirən dəyişikliklər?! Ermənistandakı bu dəyişiklik, təkqütblü sistemdən çoxqütblü sistemə keçid mərhələsində olan və Amerika hegemoniyası qarşısında Rusiya və Çinin yüksəlişinə şahid olan yeni beynəlxalq nizamdakı Ermənistanın mövqeyi ilə bağlı dərin bir böhranı əks etdirir.

Bu dönüş nöqtəsinin zirvəsində Paşinyanın seçimi gözlənilməz oldu, çünki bir əsr yarımdır ki, ermənilər üçün əsas sığınacaq olan Rusiyanın artan rolundan istifadə etmək əvəzinə, qlobal təsiri azalan bir güclə - yəni ABŞ və Qərblə - bir araya gəlməyi seçdi - hətta bu, Ermənistanın struktur və həyati maraqlarını qurban vermək demək olsa belə", - müəllif yazır.

Məqalənin sonunda Ermənistanın hazırkı rəhbərliyinin strateji qərarlarının ənənəvi təhlükəsizlik sisteminin aşınmasına, regional güc balansının Azərbaycan və Türkiyənin xeyrinə dəyişməsinə və Rusiya ilə Qərb arasında Cənubi Qafqazda təsir uğrunda rəqabətin güclənməsinə səbəb olduğu vurğulanır.

V.VƏLİLİ