Qardaşlıqdan strateji tərəfdaşlığa: Azərbaycan Türkmənistan münasibətləri MÜSAHİBƏ

44 günlük Vətən müharibəsində qazanılan Zəfərdən sonra Azərbaycanın regional və beynəlxalq müstəvidə əlaqələri sürətlə genişlənməkdədir. Bu inkişaf özünü xüsusilə türkdilli dövlətlərlə münasibətlərdə daha aydın göstərir. Regionun qədim və yaxın dostlarından biri olan Türkmənistanla münasibətlər də bu kontekstdə yeni mərhələyə qədəm qoyub.

Məlahət İbrahimqızı Bakıvaxtı.az-a verdiyi müsahibəsində bu əlaqələrin tarixi kökləri, müasir çağırışlar və gələcək perspektivlərindən bəhs edib.

– Məlahət xanım, Azərbaycan və Türkmənistan arasında münasibətlərin əsaslarını necə xarakterizə edərdiniz?

– Azərbaycan və Türkmənistan arasındakı münasibətlər sadəcə diplomatik deyil, eyni zamanda dərin tarixi və mədəni köklərə əsaslanır. Hər iki xalq ortaq türk soyuna, konkret olaraq oğuz tayfa birliyinə mənsubdur. Bu, yalnız genetik və mədəni yaxınlıq deyil, həm də dil və dini baxımdan böyük bir eynilik deməkdir. Hər iki xalq İslam dininə mənsubdur, dilləri bir-birinə çox yaxındır və ortaq folklor, ədəbiyyat, musiqi və ənənələrə sahibdirlər. Bu amillər münasibətlərə xüsusi istilik və qardaşlıq ruhu bəxş edir. Əlaqələrin bu qədər sürətli inkişafında da məhz bu tarixi bağların rolu danılmazdır.

– Bu tarixi yaxınlıq və ortaq köklər müasir dövrdə necə əks olunur?

– Tarix boyu müxtəlif coğrafi-siyasi reallıqlara baxmayaraq, Azərbaycan və Türkmənistan xalqları arasında əlaqələr heç zaman kəsilməyib. SSRİ dövründə hər iki respublika ittifaqın tərkibində idi və bu zaman iqtisadi və mədəni əlaqələr daha sistemli şəkildə inkişaf edirdi. Müstəqillik qazandıqdan sonra isə münasibətlər daha yüksək səviyyəyə qalxaraq, strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəldi. Ölkə başçıları arasında formalaşmış yüksək səviyyəli siyasi dialoq, qarşılıqlı hörmətə və bərabərhüquqluluğa əsaslanır. Bu gün Azərbaycan və Türkmənistan yalnız regionda deyil, həm də beynəlxalq müstəvidə bir-birini dəstəkləyən dövlətlərdir.

– Son illərdə münasibətlərdə hansı irəliləyişlər və konkret addımlar atılıb?

– Ən önəmli məqamlardan biri ölkə rəhbərlərinin qarşılıqlı səfərlərinin intensivləşməsidir. 2022-ci ildə sabiq Türkmənistan Prezidenti Qurbanqulu Berdiməhəmmədovun Bakıya, Azərbaycan Prezidenti cənab İlham Əliyevin isə Aşqabada səfərləri baş tutdu. Bu səfərlər çərçivəsində aparılan müzakirələr, imzalanan sənədlər əlaqələrin strateji istiqamətlərini müəyyənləşdirdi. Eyni zamanda, Prezident İlham Əliyev Aşqabadda keçirilmiş Xəzəryanı Dövlətlərin Dövlət Başçılarının VI Zirvə Toplantısında və Türkmənbaşı şəhərində Azərbaycan, Türkiyə və Türkmənistan prezidentlərinin ilk üçtərəfli Zirvə Görüşündə iştirak etdi. Bu formatda görüşlərin ardıcıl və müntəzəm xarakter alması üç dövlət arasında güclü regional əməkdaşlığın əsasını qoyur.

– İqtisadi və enerji sahəsində əməkdaşlığın perspektivləri barədə nə deyə bilərsiniz?

– Azərbaycan və Türkmənistan arasında iqtisadi-ticarət əlaqələri artıq çoxşaxəli xarakter alıb. 2007-ci ildə yaradılan birgə hökumətlərarası komissiya bu əlaqələrin strukturlaşdırılmış şəkildə idarə olunmasına xidmət edir. Komissiyanın 2022-ci ildə keçirilən iclasında nəqliyyat, kənd təsərrüfatı, ərzaq təhlükəsizliyi, şəhərsalma, energetika və digər sahələrdə əməkdaşlıq geniş müzakirə edilib. Bu gün Azərbaycan ərazisindən Türkmənistana dəmir yolu ilə yükdaşımalar dinamik şəkildə artır. Neft-qaz sahəsində isə xüsusi vurğulamaq istərdim ki, Xəzər dənizində yerləşən “Dostluq” yatağının birgə işlənməsi haqqında imzalanmış Anlaşma Memorandumu ikitərəfli enerji əməkdaşlığında mühüm mərhələdir. Bu addım, təkcə iqtisadi deyil, eyni zamanda siyasi güvən və strateji tərəfdaşlığın göstəricisidir.

– Xəzər dənizi ilə bağlı əməkdaşlıq məsələsinə toxundunuz. Bu barədə ətraflı məlumat verərdinizmi?

– Xəzər dənizi həm Azərbaycan, həm də Türkmənistan üçün strateji əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan Xəzərin hüquqi statusunun müəyyənləşdirilməsi və bölgü məsələlərində ilk təşəbbüskar dövlətlərdən biri olub. Uzun illər aparılan danışıqlar nəticəsində 2018-ci ildə Xəzəryanı dövlətlər “Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında” Konvensiyanı imzaladılar. Bu sənəd, regionda əməkdaşlıq, sabitlik və qarşılıqlı anlaşma üçün əsas baza rolunu oynayır. Bu çərçivədə “Dostluq” yatağına dair imzalanan sənəd isə bu sabitliyin konkret iqtisadi faydaya çevrilməsinin göstəricisidir.

– Humanitar və mədəni sahədə münasibətlər hansı səviyyədədir?

– İki xalq arasında ortaq mədəni irsə əsaslanan çox dərin və sıx əlaqələr mövcuddur. Humanitar əməkdaşlıq, təhsil, mədəniyyət və incəsənət sahələrində mübadilələr həyata keçirilir. Türkmənistandakı Azərbaycan mədəniyyət günləri, Azərbaycanda keçirilən Türkmən ədəbiyyatı və incəsənət tədbirləri bu sahədəki əlaqələrin bariz nümunəsidir. Eyni zamanda, media və təhsil müstəvisində əməkdaşlıq da dərinləşir. Tələbə mübadiləsi proqramları, birgə elmi konfranslar və digər təşəbbüslər bu münasibətləri daha da gücləndirir.

– Parlamentlərarası münasibətlərin rolu barədə fikriniz necədir?

– Parlamentlərarası əməkdaşlıq dövlətlərarası münasibətlərin vacib sütunlarından biridir. Azərbaycan Milli Məclisi ilə Türkmənistan Milli Qenqeşi Xalq Məsləhəti arasında imzalanmış Anlaşma Memorandumu bu istiqamətdə əhəmiyyətli addımdır. Eyni zamanda, beynəlxalq parlament təşkilatlarında da iki ölkənin nümayəndələri bir-birini dəstəkləyir. Bu əməkdaşlıq həm qanunverici sahədə təcrübə mübadiləsinə, həm də siyasi dialoqun dərinləşməsinə xidmət edir.

– Türk Dövlətləri Təşkilatında əməkdaşlıq haqqında nə deyə bilərsiniz?

– Hər iki dövlət Türk Dövlətləri Təşkilatının üzvüdür və bu çərçivədə sıx əməkdaşlıq həyata keçirilir. Təşkilat çərçivəsində keçirilən zirvə görüşləri, iqtisadi forumlar, gənclər proqramları və digər birgə tədbirlər türkdilli dövlətlərin inteqrasiyasına xidmət edir. Azərbaycan və Türkmənistan bu birlikdə aktiv iştirak edən ölkələrdir və bu həm mədəni həmrəylik, həm də regional təhlükəsizlik və inkişaf baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

– Sonda, bu münasibətlərin gələcək perspektivlərini necə qiymətləndirirsiniz?

– Azərbaycanın və Türkmənistanın strateji maraqları çox vaxt üst-üstə düşür. Məhz bu səbəbdən münasibətlərin gələcəyi olduqca parlaq görünür. Bugünkü geosiyasi çağırışlar fonunda bu iki dövlət arasında əlaqələrin daha da dərinləşəcəyinə əminik. Mövcud dinamika saxlanılmaqla yanaşı, gələcəkdə yeni əməkdaşlıq istiqamətləri də formalaşacaq. Əminliklə deyə bilərik ki, Azərbaycan və Türkmənistan arasındakı qardaşlıq və tərəfdaşlıq münasibətləri daha da möhkəmlənəcək və bu, həm xalqlarımızın rifahına, həm də regionun sabitliyinə xidmət edəcəkdir.

Əli Hüseynov