Qələbədən quruculuğa: Zəfərin davam edən salnaməsi

Şahanə MÜŞFİQ

Zəfər tarixinin ən böyük mənası azad edilmiş torpaqlarda dalğalanan üçrəngli bayrağımızla məhdudlaşmır, bu məna həmin torpaqlarda həyatın yenidən qurulmasında, doğma yurdlarından didərgin düşmüş insanların evlərinə qayıtmasında və Qarabağın gələcəyinin yeni inkişaf modeli əsasında formalaşmasındadır. 8 Noyabr - Zəfər Günü Azərbaycan tarixində hərbi qələbənin təntənəsi olmaqla yanaşı, həm də böyük quruculuq mərhələsinin başlanğıcıdır. Bu gün qazanılmış qələbənin nəticələri şəhərlərin yenidən qurulmasında, kəndlərin dirçəlməsində, iqtisadi və sosial həyatın bərpasında özünü göstərir.

2020-ci ildə əldə olunan tarixi Zəfər Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası ilə yanaşı, qarşıda yeni vəzifələr müəyyənləşdirdi. Uzun illər işğal altında qalmış ərazilərin böyük hissəsi dağıdılmış, yaşayış məntəqələri xarabalığa çevrilmiş, infrastruktur sıradan çıxarılmışdı. Bu səbəbdən azad edilmiş torpaqlarda quruculuq işlərinə başlamaq həm də bütöv bir regionun gələcəyini yenidən müəyyənləşdirmək demək idi. Bu gün həyata keçirilən layihələr də məhz həmin strateji məqsədə xidmət edir.

Zəfərin davamı olan böyük quruculuq missiyası

İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan genişmiqyaslı tikinti və bərpa işləri Azərbaycanın müstəqillik dövründə həyata keçirdiyi ən böyük quruculuq layihələrindən biridir. Yeni avtomobil yolları, körpülər, dəmir yolu xətləri, hava limanları, elektrik və su təchizatı sistemləri bölgənin yenidən ölkənin iqtisadi məkanına inteqrasiyasını təmin edir. Füzuli, Zəngilan və Laçın beynəlxalq hava limanlarının istifadəyə verilməsi Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun nəqliyyat imkanlarını genişləndirməklə yanaşı, bu ərazilərin gələcək iqtisadi və turizm potensialının inkişafına da zəmin yaradır.

Burada diqqət çəkən əsas məqamlardan biri quruculuq işlərinin kompleks xarakter daşımasıdır. Yəni məqsəd yalnız yollar çəkmək, binalar tikmək və kommunal xətləri bərpa etmək deyil. Yeni yaşayış məntəqələri müasir şəhərsalma prinsipləri əsasında qurulur, sosial obyektlər, məktəblər, tibb müəssisələri və xidmət infrastrukturu paralel şəkildə yaradılır. Bu yanaşma bölgədə uzunmüddətli və dayanıqlı həyatın təmin edilməsinə hesablanıb.

Böyük Qayıdış: Doğma yurda dönüşdən yeni həyata

Quruculuq prosesinin əsas mənəvi və sosial hədəfi insanları doğma torpaqlarına qaytarmaqdır. Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində keçmiş məcburi köçkünlərin mərhələli şəkildə öz yurdlarına dönməsi dövlət siyasətinin ən mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilib. Ağalı kəndindən başlayan bu proses bu gün müxtəlif şəhər və kəndlərdə davam edir. Uzun illər doğma evlərinin həsrəti ilə yaşayan insanların yenidən öz torpaqlarında məskunlaşması Zəfərin ən mühüm nəticələrindən biridir.

Böyük Qayıdışın əhəmiyyəti yalnız insanların yeni mənzillərlə təmin olunmasında deyil. Əsl qayıdış insanların öz doğma yurdlarında normal həyat qurması, işləməsi, övladlarını məktəbə göndərməsi, sosial və mədəni mühitə qovuşması ilə tamamlanır. Buna görə də yaşayış məntəqələrinin bərpası ilə yanaşı, məşğulluq imkanlarının yaradılması, təhsil və səhiyyə xidmətlərinin təşkili, sahibkarlığın dəstəklənməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlətin qarşıya qoyduğu əsas məqsəd keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarında təhlükəsiz, rahat və davamlı həyat şəraitinin təmin edilməsidir.

Bu prosesin hər bir mərhələsi həm də böyük mənəvi məna daşıyır. İllərlə başqa bölgələrdə yaşayan ailələrin ata-baba yurdlarına dönməsi, uşaqların doğulduqları torpağın küçələrində böyüməsi, yeni evlərdə həyatın yenidən başlaması tarixi ədalətin bərpasının canlı ifadəsidir. Qarabağda qurulan hər bir yaşayış məntəqəsi bu baxımdan həm də qırılmış həyatların yenidən birləşdirilməsidir.

Qarabağın iqtisadi potensialı və yeni inkişaf modeli

Azad edilmiş ərazilərin gələcək inkişafında iqtisadi potensialın hərəkətə gətirilməsi mühüm yer tutur. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur zəngin təbii resursları, kənd təsərrüfatına yararlı torpaqları, turizm imkanları və əlverişli coğrafi mövqeyi ilə Azərbaycanın iqtisadi inkişafına əhəmiyyətli töhfə verə bilər. Bu potensialın reallaşdırılması üçün sənaye parklarının yaradılması, sahibkarlığın təşviqi, kənd təsərrüfatının inkişafı və investisiya mühitinin formalaşdırılması istiqamətində işlər görülür.

Ağdam Sənaye Parkı və digər iqtisadi layihələr bölgədə istehsalın genişləndirilməsi, yeni iş yerlərinin açılması və yerli iqtisadi fəallığın artırılması baxımından əhəmiyyətlidir. Bu layihələr gələcəkdə Qarabağın həm də ölkənin iqtisadi həyatında mühüm mövqeyə malik inkişaf etmiş region kimi formalaşmasına xidmət edir. Kənd təsərrüfatında müasir texnologiyaların tətbiqi, aqrar istehsalın genişləndirilməsi və emal müəssisələrinin yaradılması da bu prosesin vacib istiqamətlərindəndir.

Turizm isə Qarabağın iqtisadi gələcəyində xüsusi potensiala malik sahələrdən biridir. Şuşanın tarixi-mədəni irsi, Kəlbəcərin təbiəti, Laçının dağ mənzərələri, digər bölgələrin zəngin turizm imkanları yerli və xarici ziyarətçilər üçün cəlbedici marşrutların formalaşmasına şərait yaradır. Bununla belə, turizmin inkişafı yalnız təbii və tarixi imkanlarla məhdudlaşmır; müasir xidmət infrastrukturu, nəqliyyat əlçatanlığı və peşəkar kadr hazırlığı da bu sahənin davamlı inkişafı üçün vacibdir.

Müasir texnologiyalar və dayanıqlı inkişaf

Azad edilmiş ərazilərdə quruculuğun fərqləndirici xüsusiyyətlərindən biri müasir texnologiyalara və innovativ şəhərsalma prinsiplərinə üstünlük verilməsidir. Ağalı kəndində tətbiq olunan "ağıllı kənd" konsepsiyası bu yanaşmanın nümunələrindəndir. Rəqəmsal xidmətlər, enerji səmərəliliyi, müasir kommunal sistemlər və alternativ enerji mənbələrindən istifadə bölgənin gələcəyinin daha dayanıqlı əsaslar üzərində qurulmasına imkan verir.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun yaşıl enerji zonası kimi inkişaf etdirilməsi də xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyır. Günəş və külək enerjisi potensialından istifadə, su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunması, ekoloji tarazlığın qorunması bu ərazilərin gələcək inkişaf modelinin əsas istiqamətlərindəndir. Beləliklə, Qarabağda quruculuq prosesi yalnız keçmişin dağıntılarını aradan qaldırmaqla kifayətlənmir, eyni zamanda gələcək nəsillər üçün müasir və ekoloji baxımdan daha sağlam yaşayış mühiti yaratmağı hədəfləyir.

Tarixi irsin və mədəni həyatın dirçəlişi

Qarabağın bərpası onun tarixi-mədəni irsinin qorunması və yenidən dirçəldilməsi ilə tamamlanır. Uzun illər işğal altında qalmış ərazilərdə bir çox tarixi abidələr, dini məkanlar, muzeylər və mədəniyyət ocaqları dağıdılıb, zədələnib və ya öz təyinatından kənar istifadə olunub. Bu gün həmin irsin bərpası, tarixi həqiqətlərin qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması istiqamətində mühüm işlər görülür.

Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı Şuşada aparılan bərpa işləri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Vaqif Poeziya Günlərinin, "Xarıbülbül" festivalının yenidən doğma məkanda keçirilməsi, tarixi abidələrin və mədəniyyət obyektlərinin bərpası Şuşanın əvvəlki mədəni həyatının dirçəlişinə xidmət edir. Bu tədbirlər həm də Qarabağın milli-mədəni kimliyinin yaşadılmasının, onun Azərbaycan mədəniyyətindəki əvəzsiz yerinin bir daha nümayişidir.

Bu baxımdan mədəni irsin bərpası xalqın tarixi yaddaşının, milli kimliyinin və mənəvi dəyərlərinin qorunması deməkdir. Qarabağın mədəni həyatının yenidən canlanması bölgənin gələcək inkişafına da mühüm töhfə verir, onu ölkənin və regionun mədəniyyət məkanında daha fəal mövqeyə çıxarır.

Təhlükəsizliyin təmin olunması və insan kapitalının inkişafı

Quruculuq prosesinin ən mühüm şərtlərindən biri azad edilmiş ərazilərdə təhlükəsizliyin təmin olunmasıdır. Mina və partlamamış hərbi sursatlarla çirklənmiş ərazilərin təmizlənməsi insanların təhlükəsiz qayıdışı, kənd təsərrüfatı və tikinti işlərinin aparılması üçün zəruridir. Bu istiqamətdə həyata keçirilən fəaliyyət böyük məsuliyyət və davamlı əmək tələb edir. Təhlükəsiz ərazilərin genişləndirilməsi Böyük Qayıdışın sürətlənməsinə və iqtisadi fəaliyyətin daha geniş miqyasda bərpasına imkan yaradır.

Bununla yanaşı, bölgənin gələcəyini müəyyən edən əsas amillərdən biri insan kapitalıdır. Təhsil müəssisələrinin, universitetlərin, səhiyyə obyektlərinin yaradılması Qarabağda yeni sosial mühitin formalaşması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qarabağ Universitetinin fəaliyyətə başlaması bölgənin intellektual potensialının inkişafı, gənclərin doğma torpaqlarda təhsil alması və gələcəkdə burada işləməsi üçün mühüm imkanlar yaradır. Məktəblərin, uşaq bağçalarının və tibb müəssisələrinin qurulması isə qayıdan ailələrin sosial ehtiyaclarının qarşılanmasına xidmət edir.

Zəfər tarixinin yeni səhifəsi

Bu gün Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən quruculuq işləri Azərbaycanın öz gücünə, imkanlarına və gələcəyinə inamının ifadəsidir. Hər yeni yaşayış məntəqəsi, çəkilən yol, açılan məktəb, fəaliyyətə başlayan müəssisə Zəfərin real nəticələrini daha da möhkəmləndirir. Bu prosesin uğuru yalnız görülən işlərin miqyası ilə deyil, həmin işlərin insanların həyatında yaratdığı dəyişikliklərlə ölçülür.

Bəli, qarşıda hələ görüləsi çox iş var. Əsas məsələ quruculuğun ardıcıl şəkildə davam etdirilməsi, qayıdışın genişləndirilməsi, iqtisadi imkanların reallaşdırılması və azad edilmiş ərazilərin ölkənin ümumi inkişafına tam inteqrasiyasıdır. Qarabağın gələcəyi yalnız bu gün tikilən binalarla deyil, orada yaşayan, çalışan, yaradan və öz gələcəyini quran insanlarla müəyyənləşəcək.

Böyük Zəfərimiz bizə torpaqlarımızı qaytardı. Quruculuq isə həmin torpaqlarda gələcəyimizi qurmaq əzmimizi nümayiş etdirir. Bu salnamə hələ yazılır və onun ən dəyərli səhifələrini doğma yurda qayıdan insanların həyatı, qurulan şəhərlərin sabahı və inkişaf edən Azərbaycanın gələcəyi yazacaq.