Qeyri işlək kreditlərin artması bankların kapital mövqeyini zəiflədir, riskləri artırır və yeni kreditlərin verilməsini çətinləşdirir

Azərbaycan Mərkəzi Bankın yaydığı məlumata görə, bu ilin I yarısında Azərbaycan bankları 56,6 milyon manat kredit borcunu silib. Bunlar qeyri-işlək kreditlərdir. Bu il iyulun 1-nə Azərbaycanın bank sektorunın qeyri-işlək kredit portfeli 787 milyon manat təşkil edib. Bu, yanvarın 1-nə nisbətən 20,1% və yaxud 132 milyon manat çoxdur. Yanvar-iyun aylarında qeyri-işlək kredit portfelindəki artımın 75 milyon manatı istehlak kreditlərinin, 56 milyon manatı biznes kreditərinin, 1 milyon manatı isə ipoteka kreditlərinin hesabına baş verib. Beləliklə, hazırda istehlak kreditlərinin 321 milyon manatı (30% çox), biznes kreditlərinin 431 milyon manatı (14,9% çox), ipoteka kreditlərinin isə 35 milyon manatı (3,5% çox) qeyri-işləkdir.

Məsələ ilə bağlı Bizimyol.info xəbər portalının suallarına iqtisadçı ekspert Famil Niftiyev cavab verib.

Famil Niftiyev

Qeyri-işlək kredit nədir?

“Bank tərəfindən verilmiş, lakin müəyyən müddət ərzində (adətən 90 gündən çox) ödənişi həyata keçirilməyən və ya ödəniş qabiliyyəti zəifləmiş borcalan tərəfindən qaytarılma ehtimalı çox az olan kreditdir. Sadə dildə desək, bu bankın geri ala bilmədiyi və ya almaq ehtimalı aşağı olan borcdur. Belə kreditlər bankın balansında “problemli” və ya “gəlir gətirməyən” aktiv kimi qalır. Yəni bu kreditlər üzrə bank artıq faiz gəliri əldə etmir, əksinə, risklərini qarşılamaq üçün ehtiyat (provisiya) ayırmalı olur.

Qeyri-işlək kreditlərin yaranmasına bir çox səbəblər təsir edir. Bunlara borcalanın gəlir mənbəyinin itməsi, işsizlik, iqtisadi geriləmə, biznes fəaliyyətində uğursuzluq, yüksək inflyasiya və ya valyuta riskləri kimi amillər nəticəsində ödənişlərin gecikməsi baş verir. Bu göstərici bank sisteminin sağlamlığını qiymətləndirmək üçün çox vacibdir, çünki qeyri-işlək kreditlərin payının artması maliyyə sabitliyi üçün təhlükə yaradır. Bankların likvidliyini azaldır, yeni kreditlərin verilməsini məhdudlaşdırır və ümumi iqtisadi aktivliyi zəiflədir”.

Borcların silinməsi kimlərə şamil olunacaq?

“Borcların silinməsi bütün borcalanlara aid edilmir, bu, yalnız geri qaytarılması artıq mümkün olmayan və uzun müddət ödəniş edilməyən kreditlərə şamil olunur. Məsələn; fiziki şəxslər arasında uzun müddət ödəniş etməyən və gəlir mənbəyini itirmiş borcalanlar, hüquqi şəxslər və ya bizneslər arasında iflas etmiş, fəaliyyətini dayandırmış və ya dövriyyə kapitalını bərpa edə bilməyən müəssisələr bu kateqoriyaya daxildir. Həmçinin vəfat etmiş borcalanların kreditləri və icra prosesi nəticəsiz qalan hallarda borclar da silinmə üçün nəzərə alınır.

Bu addım əslində bankların balansında artıq aktiv kimi qeydə alınan “ümidsiz” kreditlərin çıxarılmasıdır. Lakin borcalan tam hüquqi məsuliyyətdən azad edilmir çünki gələcəkdə ödəniş qabiliyyəti yaranarsa, bank həmin məbləği yenidən tələb edə bilər. Borcların silinməsi bank sisteminin sağlamlığını qorumaq, riskləri azaltmaq və kredit portfelinin keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq məqsədini daşıyır”.

Hökumətin bu qərarı hansı məqsədi daşıyır?

“Hökumətin bankların qeyri-işlək kredit borclarını silmək qərarı həm iqtisadi, həm maliyyə, həm də sosial məqsədlərə xidmət edir. Əsas məqsəd bank sisteminin sağlamlığını qorumaq və maliyyə sabitliyini gücləndirməkdir. Qeyri-işlək kreditlərin artması bankların kapital mövqeyini zəiflədir, riskləri artırır və yeni kreditlərin verilməsini çətinləşdirir. Bu isə ümumilikdə iqtisadi dövriyyənin yavaşlamasına və investisiya fəallığının azalmasına gətirib çıxara bilər.

Problemli kreditlərin silinməsi bankların balansını “təmizləyir” və onların aktivlərinin keyfiyyətini yüksəldir, beləliklə banklar daha sağlam kredit portfeli ilə işləyə və yeni layihələrə maliyyə ayıra bilirlər. Eyni zamanda, qərarın sosial yönümü də var. Xüsusilə istehlak kreditləri üzrə ödəniş çətinliyi yaşayan əhalinin maliyyə yükü azaldılır, bu sosial sabitliyə müsbət təsir göstərir və vətəndaşların gəlirlərini yenidən istehlaka yönəltməsinə imkan yaradır.

Qeyd edim ki, hökumətin bu addımı yalnız bankların risklərini azaltmaq məqsədini daşımır, eyni zamanda iqtisadi aktivliyi bərpa edir, kredit bazarının sağlamlığını təmin edir və uzunmüddətli perspektivdə maliyyə sektorunun dayanıqlı inkişafına zəmin yaradır. Bu, həm də potensial sosial və iqtisadi gərginliyin qarşısını almaq üçün strateji və qabaqlayıcı tədbirdir”.

Günel Həsənova, Bizimyol.info