Qitəni bürüyəcək partlayış: Amerikadakı nəhəng vulka püskürə bilər?

ABŞ-ın Vayominq, Montana və Aydaho ştatlarının ərazisində yerləşən Yellouston Milli Parkı geyzerləri, isti bulaqları və möhtəşəm mənzərələri ilə məşhurdur. Lakin parkın altında adi vulkanların püskürmələrindən qat-qat böyük miqyaslı proseslərə səbəb ola bilən nəhəng vulkanik sistem yerləşir.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə "Interesting Engineering" yazıb.

"Yellouston yenidən püskürə bilərmi? Bəli. Lakin alimlər vurğulayırlar ki, növbəti püskürmənin filmlərdə və internetdə müxtəlif nəzəriyyələrdə təsvir edildiyi kimi sivilizasiyanı məhv edə biləcək "superpüskürmə" olması ehtimalı çox azdır", deyə "Interesting Engineering" qeyd edir.

Mütəxəssislərin fikrincə, daha real ssenari daha kiçik miqyaslı lava axını və ya lokal hidrotermal partlayışdır.

Yellouston niyə aktiv vulkan hesab olunur?

Yellouston Yer kürəsinin dərinliklərindən gələn istiliyin yer qabığının altındakı süxurların əriməsinə səbəb olduğu "qaynar nöqtə"nin üzərində yerləşir. Məhz bu istilik parkdakı geyzerləri və isti bulaqları qidalandırır, həmçinin tez-tez baş verən zəlzələlərə və yer səthində tədricən dəyişikliklərə səbəb olur.

Son 2,1 milyon il ərzində Yelloustonun vulkanik sistemi kalderanın yaranmasına səbəb olan üç son dərəcə güclü püskürmə keçirib. Sonuncu belə püskürmə təxminən 631 min il əvvəl baş verib. Bununla belə, son lava axını təxminən 70 min il əvvələ təsadüf edir.

Bu səbəbdən Yellouston sönmüş deyil, aktiv vulkan hesab olunur. Vulkanların müəyyən qrafik üzrə püskürmədiyini nəzərə alsaq, Yelloustonun guya növbəti püskürməsini "gecikdirməsi" barədə fikirlər yanlışdır.

ABŞ Geoloji Xidmətinin (USGS) məlumatına görə, hazırda parkın altında yeni superpüskürməyə səbəb ola biləcək qədər maqmanın toplandığını göstərən heç bir sübut yoxdur.

2026-cı ilin avqustuna olan məlumata görə, Yelloustonun vulkanik təhlükə səviyyəsi "Normal" olaraq qalır. Seysmik aktivlik və yer səthinin deformasiyası fon səviyyəsindədir. USGS-in monitorinq məlumatlarına əsasən, iyul ayında bölgədə 68 zəlzələ qeydə alınıb. Onlardan ən güclüsünün maqnitudası 3,3 olub.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, Yellouston ərazisində kiçik zəlzələlər adi haldır və onların baş verməsi özlüyündə maqmanın səthə doğru hərəkət etdiyini göstərmir. Geyzerlərin aktivliyində və ya yer səthinin hündürlüyündə dəyişikliklər də böyük və dinamik hidrotermal sistem üçün normal proseslərdir.

Növbəti püskürmə necə ola bilər?

Yellouston yenidən püskürməyə başlasa, böyük ehtimalla bu, bütün qitəni əhatə edən partlayış olmayacaq. Ən real ssenari riolit və ya bazaltdan ibarət lava axınının yaranmasıdır. Püskürmə kül və pemza atılması ilə müşayiət olunan partlayıcı mərhələyə də keçə bilər.

Son kaldera əmələ gətirən püskürmədən sonra Yellouston ərazisində təxminən 80 nisbətən az partlayışlı püskürmə baş verib. Onların əksəriyyəti lava axınlarının yaranması ilə nəticələnib.

USGS-in məlumatına görə, belə bir püskürmə bu gün milli parkın ərazisində həyatı ciddi şəkildə poza bilər. Lakin təhlükəli zonadan vaxtında təxliyə həyata keçirilsə, insan həyatı üçün riskin nisbətən məhdud qalacağı ehtimal edilir.

Digər mümkün ssenari hidrotermal partlayışdır. Bu hadisə yerin altında həddindən artıq qızmış suyun qəfil buxara çevrilməsi, genişlənməsi və ətrafdakı süxurları sözün əsl mənasında parçalamağı zamanı baş verir.

Parkda kiçik hidrotermal partlayışlar bir neçə ildən bir baş verir və adətən lokal təhlükə yaradır.

Superpüskürmə baş versəydi nə olardı?

Alimlər mümkün vulkanik püskürmədən əvvəl bir sıra əlamətlərin meydana çıxacağını gözləyirlər. Bunlara güclü zəlzələ silsilələri, yer səthinin sürətli deformasiyası, qaz emissiyalarının tərkibində dəyişikliklər və istilik axınında qeyri-adi dəyişikliklər daxildir.

Yellouston seysmometrlər, GPS stansiyaları, peyk müşahidələri, həmçinin su və qazların kimyəvi tərkibini ölçən cihazlar vasitəsilə daim izlənilir.

Lakin tammiqyaslı superpüskürmə tamamilə fərqli ssenari olardı. Belə hadisə 1000 kub kilometrdən çox vulkanik materialı atmosferə ata və kül sütununu on kilometrlərlə yüksəldə bilərdi. Ən böyük dağıntılar Vayominq, Montana və Aydaho ştatlarında, Yellouston kalderasının ətrafında baş verərdi.

Piroklastik axınlar – yüksək sürətlə hərəkət edən qızmar qaz, kül və süxur parçalarından ibarət buludlar – kalderanın yaxınlığındakı əraziləri viran qoyardı.

Vulkanik kül isə küləyin istiqaməti və hava şəraitindən asılı olaraq ABŞ ərazisinin daha böyük hissəsinə yayıla bilərdi.

Qalın kül təbəqələri damların çökməsinə, suyun çirklənməsinə, texnikanın sıradan çıxmasına, əkin sahələrinin məhvinə, enerji şəbəkələrinin işində fasilələrə və avtomobil yollarında hərəkətin çətinləşməsinə səbəb ola bilərdi.

Hətta nazik vulkanik kül təbəqəsi belə təyyarə mühərriklərinə zərər verə bilər. Bu isə böyük ərazilərdə hava nəqliyyatının dayandırılmasına gətirib çıxara bilərdi.

Kənd təsərrüfatı və təchizat zəncirləri də ciddi problemlərlə üzləşərdi. Kül ABŞ-ın qərb və mərkəzi hissələrində əkin sahələrinə və heyvandarlıq təsərrüfatlarına zərər vura bilərdi.

Hava limanlarının bağlanması, yolların bloklanması və dəmir yolu nəqliyyatında yaranacaq fasilələr daha geniş regionun iqtisadiyyatına təsir göstərərdi.

Atmosferin yuxarı qatlarına daxil olan kükürdlü qazlar günəş işığını əks etdirərək iqlimin müvəqqəti soyumasına səbəb ola bilər. Bu isə yağıntı rejiminin pozulmasına və dünyanın müxtəlif bölgələrində məhsuldarlığın azalmasına gətirib çıxara bilər.

USGS-in qiymətləndirməsinə görə, belə iqlim nəticələri illərlə, hətta onilliklərlə davam edə bilər.

Potensial nəticələri fəlakətli olsa da, superpüskürmə Yellouston üçün ən ekstremal və eyni zamanda ən az ehtimal olunan ssenaridir. Vulkanın gələcəkdə yenidən püskürməsi mümkündür, lakin hazırda superpüskürmənin yaxınlaşdığını və ya qaçılmaz olduğunu göstərən heç bir dəlil yoxdur. Ən real təhlükələr isə lokal hidrotermal partlayışlar, zəlzələlər və daha az miqyaslı vulkanik püskürmənin uzaq ehtimalıdır.

Aydın