Qlobal Cənub və Bakının təşəbbüskar mövqeyi

Azərbaycan beynəlxalq siyasətdə yeni ideoloji xətt müəyyənləşdirir

XX əsrin ortalarınadək Asiya və Afrika qitələrinin böyük bir hissəsi Avropa imperiyalarının sərt müstəmləkəçilik siyasətinin qurbanı oldu. Ərazilərin işğalı, sərvətlərin talanı, xalqların kimlik və mədəniyyətlərinin sıxışdırılması yüz illərlə davam etdi. Müstəmləkəçilik iqtisadi istismar, sosial inkişafın əngəllənməsi və xalqların taleyində dərin izlər idi. Qlobal Cənub ölkələrinin bu gün də qarşılaşdığı bir çox problemlərin kökləri həmin dövrdən qalır.

Sentyabrın 9-da Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin AQEM-in Beyin Mərkəzləri Forumunun 13-cü sessiyasının iştirakçılarına ünvanladığı, “İnkişaf və təhlükəsizliyin rezonansı: AQEM-in institusional transformasiyasında regional əməkdaşlıq və idarəetmə” mövzusuna həsr olunmuş müraciətində vacib məqamlardan biri xüsusi önəm daşıyır: “Qlobal Cənubun tarixən üzləşdiyi ədalətsizliklərdən biri də Asiya və Afrika xalqlarının taleyində ağrılı izlər buraxmış müstəmləkəçilik siyasəti olmuşdur. Azərbaycan müasir dövrdə müstəmləkəçiliyin utancverici mirasının aradan qaldırılması və neokolonializm təzahürlərinin ifşa olunması sahəsində yeni bir mərhələnin başlanğıcını qoymuşdur. Biz bu vacib məsələ ilə əlaqədar beynəlxalq həmrəyliyin səfərbər edilməsi yolunda səylərimizi bundan sonra da qətiyyətlə davam etdirəcəyik”.

Burada söhbət Azərbaycanın beynəlxalq siyasətində yeni ideoloji xəttin təqdimatından gedir. İki məqam diqqəti cəlb edir: birincisi, müstəmləkəçilik və onun mirasının qlobal ədalətsizliklərin mənbəyi kimi təqdim edilməsi və Azərbaycanın bu məsələdə liderlik iddiası ilə çıxış etməsi. Əslində, bu yanaşma son illər ölkəmizin xarici siyasət kursunda özünü daha qabarıq formada göstərir.

Mövcud reallıqda neokolonializm, sadəcə, tarixi yaddaşda qalmış anlayış deyil. Beynəlxalq münasibətlərdə maliyyə tələləri, resurs asılılığı və qeyri-bərabər iqtisadi şərtlər yeni müstəmləkə mexanizmini formalaşdırır. Məsələn, Afrika İttifaqının hesabatına görə, 2024-cü ildə qitənin xarici borcu 1,1 trilyon dollara çatıb, bunun 60 faizi isə yüksək faizli kreditlərin hesabına formalaşıb. Asiya ölkələrinin bəzilərində isə ixracın 40 faizdən çoxu hələ də sabiq müstəmləkə güclərinin bazarlarına bağlıdır. Rəqəmlər göstərir ki, neokolonial münasibətlər sadəcə siyasi ritorika deyil, gündəlik iqtisadi reallıqdır.

Azərbaycan bu fonda özünü fərqli təqdim edir. Qoşulmama Hərəkatında fəal fəaliyyət göstərən rəsmi Bakı müstəmləkəçiliyin qalıqlarına qarşı vahid mövqenin formalaşdırılmasına çalışır. Təkcə 2019–2023-cü illər arasında Azərbaycan Hərəkat çərçivəsində 120-dən çox tədbirə ev sahibliyi edib və bir neçə qətnamənin qəbuluna təşəbbüs göstərib.

Eyni zamanda, iqtisadi diplomatiya da bu siyasətin təməl sütunlarından biridir. Azərbaycanın Afrika ilə ticarət dövriyyəsi 2024-cü ildə 1,3 milyard dollara çatıb ki, bu da beş il əvvəlki göstəricidən təxminən üç dəfə çoxdur. Asiya ilə yalnız enerji sahəsində deyil, həm də logistika və nəqliyyat dəhlizlərində əməkdaşlıq genişlənir. Orta Dəhliz layihəsi üzərindən Çin–Azərbaycan–Türkiyə xəttində daşınan yüklərin həcmi 2024-cü ildə 3,2 milyon ton təşkil edib ki, bu da əvvəlki ilə nisbətən 35 faiz artım deməkdir. Bu faktlar Prezidentin tezisini konkret iqtisadi alternativlər fonunda gücləndirir.

Azərbaycanın COP29-a ev sahibliyi etməsi də Qlobal Cənubun maraqlarına xidmət edir. Çünki iqlim gündəliyində ən çox zərər çəkən məhz inkişaf etməkdə olan ölkələrdir. Beynəlxalq hesabatlara görə, iqlim dəyişmələrinin fəsadlarından ən çox təsirlənən 20 ölkənin 15-i Afrika və Asiyada yerləşir. Bakı bu mövzunu “ədalətli keçid” şüarı ilə gündəmə gətirərək, Qlobal Cənubun səsinin qlobal tribunada eşidilməsini təmin etmək niyyətindədir.

Prezidentin vurğuladığı “beynəlxalq həmrəyliyin səfərbər edilməsi” çağırışı həm siyasi, həm də praktiki planda ciddi əhəmiyyət kəsb edir. Bu çağırış Azərbaycanın qlobal miqyasda fikir formalaşdıran dövlət olmağa çalışdığını göstərir. Son illər ölkəmizin bu müstəvidə fəallığı konkret addımlarda özünü göstərib. Rəsmi Bakı həm Uzaq Şərqdə, həm də ərəb dünyasında diplomatik və iqtisadi yaxınlaşmanı gücləndirib. Vyetnamla münasibətlər mayın 7-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Vyetnam Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin Baş katibi To Lamı qəbul etməsi və “Azərbaycan Respublikası ilə Vyetnam Sosialist Respublikası arasında Strateji Tərəfdaşlığın qurulması haqqında Birgə Bəyanat”ın imzalanması fonunda yeni müsbət impulslar qazandı. Həmçinin enerji, ədliyyə və müdafiə sahələrində sənədlər mübadiləsi, eləcə də 2025–2027-ci illər üçün 17 mövzu üzrə əməkdaşlıq planı kimi konkret mexanizmlər imzalandı. Əlavə olaraq bu il iyulun 17-də Hanoy şəhərində Azərbaycan–Vyetnam iqtisadi-ticarət və elmi-texniki əməkdaşlıq üzrə Hökumətlərarası Komissiyanın 3-cü iclası iki ölkə arasında çoxşaxəli əməkdaşlığın inkişafı üçün yol xəritəsi oldu.

Eyni zamanda, Bəhreynlə əlaqələrdə də parlamentlərarası və diplomatik fəaliyyət sürətlənib. Ötən gün Milli Məclisin Beynəlxalq münasibətlər və parlamentlərarası əlaqələr komitəsinin iclasında müzakirəyə çıxarılan “Azərbaycan Respublikasının Bəhreyn Krallığında (Manama şəhərində) Səfirliyinin təsis edilməsi haqqında” qanun layihəsində öz əksini tapıb. Bu addım regionda Azərbaycanın nüfuzunun möhkəmlənməsinə və tərəfdaşlıq platformalarının genişləndirilməsinə təkan verəcək, qarşılıqlı siyasi və iqtisadi maraqların reallaşmasına şərait yaradacaq. Bəhreyndə səfirliyin açılması ilə Azərbaycanın dünyada diplomatik nümayəndəliklərinin sayı 93-ə yüksələcək ki, bu da rəsmi Bakı üçün unikal siyasi xəttin formalaşdığını göstərir.

Azərbaycanın son illər Qlobal Cənub ölkələri ilə inkişaf etdirdiyi diplomatik və iqtisadi əlaqələr göstərir ki, ölkə beynəlxalq siyasətdə fəal və təşəbbüskar mövqedədir. Prezident İlham Əliyevin çağırışları çərçivəsində həyata keçirilən layihələr ölkəmizin beynəlxalq arenada yeni ideoloji xəttini, yəni, ədalət və əməkdaşlıq prinsiplərinə əsaslanan xarici siyasətini praktik olaraq təsdiqləyir. Bu siyasət ölkənin Qlobal Cənubun üzləşdiyi problemləri anlamaq və onları həll etmək istiqamətində lider mövqeyini ortaya qoyur və beynəlxalq nüfuzun artırılmasına xidmət edir.

Zaur MƏMMƏDOV,
“Bakı” Politoloqlar Klubunun rəhbəri, siyasi ekspert

– Qlobal Cənub mövzusu bu gün beynəlxalq proseslərin ən vacib istiqamətlərindən birinə çevrilib. Bakı Forumu məhz bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır və geniş coğrafiyanı – Asiya və Afrika ölkələrini əhatə edir. Hər iki region artıq uzun illərdir ki, dünya iqtisadiyyatında artım templəri, iqtisadi şaxələndirmə siyasətləri, informasiya və kibertəhlükəsizlik, cəmiyyətlərin müdafiəsi və müasir idarəetmə metodları ilə seçilirlər.

Prezident İlham Əliyev bu gün beynəlxalq miqyasda tanınan və qlobal proseslərə mühüm təsir göstərən liderlərdən biridir. Dövlət başçısı uzun illər Afrika və Asiya xalqlarının üzləşdiyi çağırışları beynəlxalq gündəmə çıxarmağı bacarıb və bu istiqamətdə real nəticələr əldə edib.

Qlobal Cənuba qarşı tarixi ədalətsizlik artıq aradan qaldırılmalıdır. XXI əsrdə müstəmləkəçilik və neokolonializm kimi təzahürlərin hələ də mövcudluğu təəssüf doğurur. Azərbaycan bu istiqamətdə böyük uğurlar qazanıb – neokolonializm siyasətinə qarşı aparılan mübarizədə fəal mövqe tutub, yeni platformalar yaradıb, həmin platformaların üzvlərinin sayının ildən-ilə artmasına töhfə verib. Bu platformalarda təmsil olunan ölkələrin cəsarətlə, çəkinmədən öz sözlərini deməsi, azadlıqlarını müdafiə etməsi Azərbaycanın coğrafiyasında qlobal miqyasda nə qədər mühüm işlər gördüyünü sübut edir.

Təəssüf ki, beynəlxalq təşkilatlar və özlərini “dünyanın ağası” hesab edən bəzi dövlətlər bu sahədə çox az iş görür, bəzən isə heç bir addım atmırlar. Əgər bu proseslər vaxtında idarə olunmasa, gələcəkdə bütün bəşəriyyət üçün ciddi fəsadlar yarada bilər.

Tacir SADIQOV
XQ